prosalamangka

batong kaluha

2011-01-09T10:04:00.000-08:00

KAHULOGAN karon sa piyesta dinhi, apan wala koy ganang mosaulog. Ikaduha na rong gabii nga dili ko makatulog dayon tungod sa panghitabo sa amo, labi na sa Batong Kaluha. Ania, isugid ko.

Sa pagbalikbalik nako sa among lungsod sa Adlawan wala kaayo ko makahapit sa may dagat kay kini laging magsigeg tumod og utanon sa Carbon, wala nay panahon nga magtutampisaw didto. Dili sama sa kaniadtong bata-bata pa ming tulo ka magsuon ug buhi pa silang Tatay ug Nanay, kinsa maoy nag-atiman sa among gamayng negosyo, kay magsige mig salum-salom sa Look dili kay makausa o makaduha ra sa usa ka semana apan hapit gyud matag adlaw. Kay lagi duol man ang among gipuy-an sa baybayon.

Mas kanunay man gud mi didtong magtiayon sa siyudad kay sa amo sa probinsiya sulod sa pipila ka tuig samtang nagdako ang mga bata sa kilid ni Annie, akong manghod nga nabiyudag sayo ug nga walay kaugalingong anak. Siya na lay akong gibinlan sa mga bata kay si Nadia, ang among kamanghoran, mibalhin mag puyo sa Iligan kuyog sa iyang nabana.

Apan karon nga ako nang matugyan ang pagkargakarga sa mga lagutmon ngadto sa akong duha ka anak, makahigayon na gyud kog duaw sa karaan nakong dulnganan kon maghuot ang dughan: ang dagat. Apan naunsa ba, nga may daghan na mang sagbot dala sa tabyog sa balud niini? Mga plastic nga nagkalain-lain ang bulok ug dili kini maingon nga nindot nga dayandayan. Samok, hasol kon ikaw maligo. Maayo lang lagi kon plastic lang. Kausa diha gyuy pinutos sa dahog saging nga nanimaho, wala na lang nako ablihi kay kahibalo na kita kon unsa kadto. Ug wala na lang sad ko mopadayon og langoylangoy didto.

Sadya man dapit sa may pier inigkagabii. Dili man na tinuoray nga pier kay wala na may manunggo dinha nga sakayan sama kaniadto sa kang Iyo Pasyo nga magbiyahian sa Bohol. Gigamit na lang kana inigkaadlaw nga bularanan og kopras, ug inigkagabii kon bulanon magtubig-tubig ang kabataan didto sama sa naandan namog dula sa bata pa mi. Karon naa nay mag-date didto sa tumoy. Arang-arang unta kadtong diha pay suga sa duha ka haligi kay dili ta mapandol kon walay hayag sa bulan, apan gitirador diay intawon ang bombilya. Nakadungog na lang ko nga may adik-adik nga nanglugos og bata didto sa mangitngit.

May managhudyaka sa tindahan ni Nang Bebe diha sa may pier. Mga binatilyo ug hamtong puros anaa manginom og beer ug mag-karaoke, ang mga upos sa sigarilyo nila ipalusot lang sa kal-ang sa salug nga kawayan ngadto sa tubig. Kanunay gani, kanang makadalikyat ko didto humag panihapon aron sa paghanggap sa hangin, magkataw-anay sila. Kausa, miduol bitaw ko nila ug diha diay sa taliwala ang kulangkulang nga si Tonyo, gikalingawan nilag komedya kay kuno kinahanglan nang magminyo kay nagkagulang na .

Maluoy sad ko adtong Tonyo, kay nag-inusara na tuod sukad siya biyai tulo na ka tuig ang miagi sa iyang manghod nga nars nga tua na ron sa California. Sa sinugdan pinadad-an kuno unta si Tonyo’g kwarta alang sa iyang mga kinahanglanon, apan karong naminyo na si Myrna’g Amerkano, maayo na lag makadawat kausa sa duha ka bulan. Sige lang, basta may mokubit gikan sa dagat, matod pa niya.

Pareho ra ba mi untag edad ni Tonyo, 46. Nagkaklasmit man gani mi sa Grade 1 didto sa Central Elementary School diin sad nagmaestra ang iyang inahan. Makatawa bitaw ming tulo ka magsuon kay kaming tanan naklasmit man diay niya sa Grade 1. Didto na lang siya mopilit kay hinay gud og pangutok.

Ang among gikahibudngan hinuon nga bisan pa sa iyang pagkaingon adto, wala gyuy ikyas ang mga isda kon siya nay mamingwit. Morag minadyik iyang piningwitan. Kausa, kami si Annie, Nadia ug Myrna, mikuyog kang Tonyo sa pamingwit didto sa iyang gitawag nga iyang tungdanan, nga siya ray daling makatultol: ang batong kaluha. Kagasangan kini sa lalum nga morag gagmayng kaluhang bukid nga napunog morag utok nga dagway sa bato. Dili ko kalimot adtong higayona kay mihaguros gud ang kang Tonyong pingwit unya didto man hinuon sa akong ilong mibitik! Hapit ko malagpot gikan sa akong gilingkurang katig sa iyang baruto. Pwerteng tyabaw nako adto ug wala na gyud ko mobalik pa sa batong kaluha.

Sukad adtong gabhiona diin gikomedyahan si Tonyo, pila ka semana na sad ko nakamatikod nga wala na siya mag-agiagi sa among tungod, labon to mangayo man gyud siyag ipalit og Coke ug pigpie para timo igkakita nako. Usahay iya sad kong binlan og piningwitan. Miingon tong usa ka bugoy nga akong gipangutana nga nagdaot kuno.

Apan adtong miaging adlaw, diha siya. Wala na mangayog para timo. Iya hinuon kong gisuginlan bahin adtong bag-o niyang nakaila nga ngilngig sad kunong mangisda, taga-Santander, si Dario. Wala dayon tingali makaamgo si Tonyo nga kadtong Darioha si Mr. Dynamite, ang iyang angga nga bag-o ra sad nakong nahibaw-an. Ang mga taga-Adlawon wala pa hinuon makasulay og dinamita, bisan kon nianang paagiha sa pangisda sigurong makahantok og daghan. Makadaot kini uyamot sa tanang nagpuyo sa dagat, labi na sa mga isdang gagmay nga unta ikatagana sa umaabot nga mga adlaw. Wala lang ko moabiba niyag tabi bahin adto kay naaburido sad kog gamay dihang nakabuhi ang hiniktan ni Adon, ang akong bana.

Karon na ko nakahunahuna nga unsa man say among mahimo kon ang mga mangingisda sa amo madani ni Dario tungod sa panginahanglan. Nagkagamay na man kuno ang ilang kuha, unya mopalawod na sila aron mamukot. Tingali, ingon nako sa akong kaugalingon, wala sila makadumdum sa tungdanan ni Tonyo.

Ako man tingali tong nadalidali si Tonyo intawon og itsapwera kay diha sad koy gipangandam para sa umaabot nga piyesta sa amo.

Bisperas man tuod kagahapon apan nagubot ang mga molupyo sa may baybayon tungod kay dihay butobuto dapit sa batong kaluha.

Ug milutaw ang lawas ni Tonyo, gialirongan sa mga isdang lain-lain og bulok nga nanglutaw sad.

-- ERLINDA K. ALBURO
Cebu City, Philippines

mga sugilanon sa kilomkilom ug kaadlawon

2009-01-21T02:15:00.000-08:00

MAO KINI ang kalibotang ginalaktan ni Dignanawan Minalimba. Ang kalibotan nga ang kadaghanan way kalibotan. Kay bisan gani ang iyang kaigsoonan wa na may hanaw bahin niini. Usa ka adlaw niana nadungog niya ang karaang mga pulong nga nagahagawhaw sa hangin sa kaudtohon. Ug daghang mga butang ang iyang nahunahuna.

***

Adunay mga butang nga mopabilin sa kasingkasing bisan pa sa paglabay sa daghang katuigan. Mga butang nga bisan tingalig sa kaulahiang gutlo sa kinabuhi magapabilin nga lab-as sa panumdoman. Kini tungod kay ang maong mga butang nahimo nang kabahin sa kaugalingon. Ug kini tungod kay ang kaugalingon nahimo nang kabahin sa maong mga butang.

Kadtong mga butanga mosantop sa hunahuna sa tungang-gabii nga mabilar ang mga mata sa pagtutok sa kisame nga daw manglahos ang tinan-awan ngadto sa mga bituon. O kaha samtang nagapiyong ug nagadamgo sa sayong kaadlawon mahitungod sa pag-abot sa sinalimba nga bulawan nga gitunton gikan sa ikapitong langit.

Gikan sa maong mga butang adunay mga sugilanon nga gapang-agas nga ingog tubod nga kaulo sa dagkong suba. Mga sugilanon nga morag sulog nga suba nga gasugod og bugwak gikan sa kasingkasing ug gasubaysubay sa tanang ugat hangtod nga mopatidlom balik sa kasingkasing. Ug gikan sa kasingkasing molahos ngadto sa kaikag sa baga nga mohatag og bag-ong kinabuhi aron padayon nga mabuhi ang mga sugilanon.

Gikan sa maong mga butang adunay kaalimyon nga motuhop sa galamhan. Sama pananglitan sa kahumot sa sudsod nga gikan sa pagkabulad sa adlaw ug andam na sa paglala aron mahimong banig nga mabulokon. Kaalimyon nga lab-as ug duol sa dughan. Kaalimyon nga tuburan sa balak nga mopitipiti gikan sa mga ngabil nga molitok og mga yanong pulong apan mokaskas sa kuwerdas nga haom sa kinaraang kanta sa gugma.

Gikan sa maong mga butang akong namugna ang daghang sugilanon sa kinabuhi. Ug ang katingalahan tungod kay gikan sa maong mga butang ako nahimong usa usab ka buhing sugilanon. Akong nasuta nga ako nagalihok sulod sa usa ka sugilanon nga dugay nang napatik sa mga bituon. Ug tungod niini ako nahatagan og kinabuhi. Tungod kay alang sa akong mga apuhan, ang aduna lamay kinabuhi mao silang adunay sugilanon.

Apan kinsa ako aron mahubad ang napatik sa mga bituon? Kinsa ako aron mahibaw-an kon kinsa ang nagasaysay sa akong sugilanon? Kinsa ako aron mamahimong takos sa paghubad sa tigmo sa akong eksistensiya?

Mao nga igo na lamang ako sa pagsaysay sa mga sugilanon nga akong nadungog. Igo na lamang ako sa pagpatalinghog sa saysay kanako sa mga sugilanon nga mamulong sa akong mga pagpanghupaw. Igo na lamang ako sa pagsubay sa mga sugilanon nga una nang gisubay sa akong mga apuhan nga gisubay usab sa ilang mga apuhan.

Apan kon kining pagsugilon sa mga sugilanon nagapahinumdom sa kadungganan sa mga butang nga kabilin sa katigulangan, kini usab nagapahinumdom sa krimen sa manununod sa maong mga kabilin. Mao nga samtang kini akong igasugilon, magamalipayon ang akong kasingkasing sa paglakbit pag-usab sa dungog sa akong mga apohan samtang daw nagabaga nga tumoy sa bangkaw ang magalagbas sa akong walang dughan sa paghinumdom sa akong mga kasal-anan.

Magasugod kita sa paglantaw niadtong dugay na nga panahon. Didto kita magasugod sa usa ka dakong balay. Kadtong balaya duha ka andana kansang mga haligi gilabra gikan sa gibanil nga kahoy nga ginganlag malibato. Ang atop nga salaysay o kogon sa maong balay kapila na mailisi hangtod nga nailisan nag sin. Ang dingding niadtong balaya lagpad kaayo gikan pa sa inak-ak nga kahoy. Ug ang salog mokabat sa tres pulgadas ang gibag-on nga gilabra gikan sa dagkong lawaan samtang ang mga bangol gilabra gikan sa gahi nga kahoy nga ginganlag tugas.

Didto sa maong balay nga kahoy kanunay nga madungog ang mga sugilanon sa usa ka tigulang nga babaye. Sumala sa akong mahinumdoman, siya igsoon sa akong apohan nga babaye ug siya kapin sa otsenta anyos na niadtong panahona. Gibawog na sa panahon ang iyang lawas, mao nga mora nag letra nga "C" ang iyang bayhon kon siya molakaw. Sa iyang paglakaw kanunay niyang gamit ang sungkod nga gikan sa bater sa dula nga kondisi sa akong mga ig-agaw. Kadtong kahoya gikan sa sanga sa kape nga gatubo sa tugkaran sa maong dakong balay. Sa mga panahon nga siya way litokong mga pulong, maglagot siyag tabako. Kanunay usab niyang kauban ang ambal nga kolor pula nga gihimo sa akong apuhan nga babaye alang niya.

Sa matag kilomkilom diin siya magsugod og saysayg mga sugilanon, maklaro ang morag lanot na niya nga buhok nga gakaanlagan sa hayag gikan sa lamparilya. Kanunay siyang magalingkod tapad sa usa ka karaang kaban diin siya magasandigsandig sa panahon nga siya kapoyon. Sa maong karaang kaban usab niya ipatong ang losa nga tasa nga maoy iyang imnanan sa kape. Kadtong tasaha napalit pa nila kaniadto sa Butuan gikan sa negosyanteng pikoton og mata. Samtang siya nagasugilon, ang iyang sungkod kanunay nga anaa dapit sa iyang walang kiliran.

Dili ko maihap ang kadaghan sa mga sugilanon nga iyang gisaysay. Dili ko na usab mahinumdoman ang tanang sugilanon nga iyang gisaysay. Pipila lamang ka sugilanon ang akong mahinumdoman. Nagkalainlain ang iyang mga sugilanon. Adunay mahitungod sa gamhanang kayumang. Adunay mahitungod sa ukang. Aduna usab mahitungod sa higante nga bitin sa suba sa Pulangi. Adunay mahitungod sa mga tawo nga mga katigulangan lamang ang nakaila. Adunay mahitungod sa mga binuhat nga dili makita sa mga yanong mata. Kadtong mga sugilanon ginganlan niyag mga nanangen.

Sa matag kaadlawon diin magsugod siyag saysay og mga sugilanon, maklaro sa kahayag sa lamparilya ang tabonon niyang panit nga nangunot na ug morag duol nang mauga. Motuhop sa dughan ang limbay gikan sa gakurogkurog na niya nga tingog. Kining mga limbay morag minugbo nga balak nga morag gakantahon. Sa matag limbay niya, daw iya lamang giutro ang mga limbay nga una nang gilimbay sa iyang mga apuhan.

Sa iyang panuigon, adunay daghang higayon nga ikasulti niya ang mga tawo ug binuhat nga siya lamang ang makakita. Adunay mga higayon nga iyang ikasulti ang iyang mga ginikanan nga dugay nang mipanaw o kaha ang iyang mga ig-agaw nga mitaliwan na sa laing kalibutan. Mao tingali kadto ang hinungdan ngano nga ang mga batang way buot ang magkugi sa pagpatalinghog sa iyang mga sugilanon.

Usa ako sa mga batang way buot kaniadto nga magpunayg tuk-ong matag gabii sa pagpaminaw sa mga sugilanon sa maong tigulang nga babaye. Kadtong mga sugilanon maoy akong paghulat kon kanus-a ko magduka. Apan bisan sa akong pagkatulog dili pa gakahuman ang mga sugilanon. Nagapadayon kini sa akong mga damgo. Adunay mga higayon sa akong mga damgo nga ako nakiglumbag dagan sa mga alagasi. Kining mga alagasi mga higante nga matod pa mangaon og tawo. Aduna usab mga higayon nga makiglumba kog lupad sa mga kalumbata nga mas nailhan karon nga haribon o Philippine Eagle. Ug adunay mga higayon nga ako mahimong karakter sa mga sugilanon nga gisaysay sa maong tigulang nga babaye. Sama pananglitan niadtong ako nahimong bata nga misakay sa likod sa higanteng kayumang. O kaha niadtong akong nadamgohan nga ako ang batan-on nga nakiglayog sa aliwas nga unggoy.

Usa ako sa mga batang way buot kaniadto nga maghigda duol sa atubangan sa maong tigulang inig kaadlawon aron maminaw sa iyang mga limbay. Kadtong pagpaminaw sa iyang mga limbay maoy akong paghulat kon kanus-a ko mapukaw. Apan bisan pa sa akong pagbangon dili gakahuman ang mga limbay. Nagapadayon kini sa akong pagmata. Daghang higayon nga ang akong paglakaw morag adunay duyog nga mga limbay. Ang akong mga lakang sa bugnaw nga kabuntagon morag dinuyogan sa limbay gikan sa gakurogkurog nga tingog. Adunay mga panahon nga akong mahunahuna nga ako usa ka limbay kaniadto nga nahatagan og kinabuhi sa dihang ako gilimbay sa unang dulom sa ting-init.

Kauban nako niadto sa mga batang way buot ang tulo nako ka ig-agaw (usa ka babayeg duha ka laki) ug kauban usab nako ang duha sa akong mga igsoon (usa ka babayeg usa ka laki). Morag maniga ang among mga mata sa mga panahon nga mosugilon ang tigulang og kulba nga mga sugilanon mahitungod sa mga dili ingon nato. Magdinip-igay dayon mi inig panindog na sa balhibo sa among tangkugo. Magnginisihay sab mi inig madungog namo ang kataw-anan nga mga sugilanon o kaha kon madungog namo ang limbay nga morag baki nga galuksolukso daplin sa sapa.

Samtang nagasugilon ang tigulang nga babaye sa mga sugilanon, nagalala usab og banig ang among mga inahan kauban ang among apuhan nga babaye. Mangalimyon ang kahumot sa sudsod nga maoy ilang galalahon samtang nagasaysay og sugilanon ang tigulang nga babaye. Ang mga inahan managistoryahanay sab apan sa hinay lamang nga tingog samtang nagasugilon ang tigulang nga babaye. Morag agas sa sapa ang inagas-as sa sudsod samtang sila nagalala taliwala sa limitadong kahayag nga gikan sa lamparilya. Usahay aduna silay mga komento mahitungod sa mga sugilanon nga ginasaysay sa tigulang nga babaye. Mangatawa sab sila sa mga kataw-anan nga sugilanon. Manghilom usab sila ug morag manghiyak ang tiyan sa mga kulbahinam nga bahin sa mga sugilanon.

Maabtan kog duka kaniadto sa mga banig nga wa pa mahuman sa paglala. Bugnaw sa panit ang maong mga banig. Ug bisan sa akong mga damgo akong masimhot ang kahumot sa maong mga banig. Lainlain usab ang disenyo sa maong mga banig. Adunay ginganlan sa akong apuhan og binagligyas. Aduna usab iyang ginganlag linamuntud. Mabulokon usab kadtong mga baniga kay ang ubang sudsod gatinaon man sa akong apuhan.

Hanas na sa paglala og banig ang akong apuhang babaye ug ang mga inahan namo nga kauban niya sa paglala. Mao gani nga morag agas sa sapa ang kasaba sa mga sudsod samtang sila nagalala. Usahay mahuman nila ang usa ka banig sulod sa duha ka gabii. Kadtong mga baniga ilang pagabayloan og humay sa panahon sa ting-ani.

Samtang nagasaysay og mga sugilanon ang tigulang nga babaye ug samtang nagalala og banig ang mga inahan kauban ang akong apuhan nga babaye, ang mga amahan nagatuk-ong duol sa abohan. Kauban nila ang akong apuhan nga lalaki. Sila adunay mga panaghisgot bahin sa laing mga butang. Ilang pagahisgotan ang mga tanom nga maayong ipugas sa panuig ug sa buklas. Ang panuig mao kadtong pagpugas sa bulan sa Mayo ug Hunyo. Samtang ang buklas mao ang ikaduhang tingtanom sulod sa usa ka tuig. Ilang malakbitan ang dagan sa mga panahon, ang posisyon sa mga bituon ug ang pag-abot sa mga langyaw. Usahay ilang mahisgotan ang mga tanom nga maayong himoong tambal sa samad. O kaha kadtong mga tanom nga maayong la-gaon alang sa kabuhi, labad sa ulo o panuhot ba kaha. Kon panahon nga adunay bag-ong nanganak, pirme gyod maistoryahan ang mahitungod sa epektibo nga talimughat o inomon aron dili mabughat.

Ang akong apuhan nga lalaki magasaysay usab mahitungod sa kaagi sa iyang mga apuhan. Niadtong mga panahon nga adunay mga pangayaw o mga pakiggubat ang tribu. Iya usab malakbitan og saysay kadtong mga kahoy sa lasang nga maayong kuhaan og tagok aron himoong suga o kaha kadtong mga kahoy nga lig-on kaayo nga bisan ang ngipon sa anay mangapangag kon ilang kan-on.

Ang mga amahan managsugilon usab sa ilang mga kasinatian. Ilang pagasubayon kadtong mga panahon diin nakakuhag dakong usa ang ilang lit-ag. O kaha kadtong ilang pagpamusil og baboy-ihalas. Manag-istoryahanay usab sila mahitungod sa epektibong pamaagi aron masumpo ang pagpangaon sa unggoy sa ilang mais o kaha sa pagsumpo sa ilaga sa pagpangaon sa ilang humay. Masubay usab sa ilang mga istorya kon haing subaa o sapaa ba kaha maayo manikop og isda. Maglanoglanog sa dakong balay ang ilang mga katawa kon adunay butang nga ilang kahimut-an. Manakla usab sila usahay kon adunay interesanteng butang nga gusto pa nilang istoryahon og ayo.

Ang akong mga nalakbitan na sa unahan mao ang mga butang nga morag lab-as nga dugos nga kanunay kong ginausap uban pa ang balayan nga giayog himo sa mga putyukan o tamaing ba kaha. Kadtong mga butanga daw lab-as nga tubig nga ginainom ko kanunay gikan pa sa sandayong. Nagahatag kadto kanakog kusog ug kalig-on. Ginabistihan ako niadtong mga butanga sa kutamaya nga dili madutlan sa langyaw nga hinagiban.

Apan dili sa langyaw nga hinagiban magagikan ang akong samad. Kini magagikan sa hinagiban nga mahait kaayo nga gibaid pa sa apuhan sa akong mga apuhan. Ug gikan sa kalan-on nga akong napanunod nasagol ang hilo nga hinayhinay nga nagadunot sa akong pagkatawo. Taas kaayo ang sugilanon kon nganong naingon niini ang tanan. Daghan ang akong mga pangutana nga ako ra say magsigeg tubag pinaagi sa mga panaghap.

Morag nagsugod ang tanan sa dihang nahunong na ang pagsaysay sa mga sugilanon. Niadtong panahona himalatyon na ang tigulang nga babaye nga maoy tigsaysay og mga sugilanon. Ang iyang hitsura niadto morag mikupos og ayo nga mais sa iyang pagkalahing. Morag naughan gyod sa tubig. Sa iyang pagkupos ingon na lamang siya sa usa ka batang way buot nga sama nako kaniadto. Sa dihang nahuman na siyag tunod sa lubnganan, morag nagsugod sab og katun-as ang kalibutan nga iyang gisugilon.

Ang unang senyales mao ang pagguba sa karaang balay nga kahoy. Kadtong duha ka andana nga balay nga gikan pa sa lainlaing matang sa kahoy. Ang mga kahoy niadtong balaya gigamit sa paghimo sa gamayng balay. Ug ang sobra nga mga kahoy gipanghimog sugnod sa dihang kaming mga batang way buot nga nanagko na gipangbug-atan sa itlog sa pagpangahoy. Mao nga ang gipangbugha kadtong karaang mga haligi. Gikugihan sa pagbugha ang mga haligi bisan og nangapangag ang sundang ug wasay. Niining mga tungora ako pang makit-an kadtong mga panahon nga gipaningot kog bugha niadtong mga kahoya. Ug sa matag bundak ko niadto sa wasay sa lawas sa maong mga kahoy, daw sa pagkakaron morag akong gibugha ang akong kaugalingon. Sa matag tigbas ko niadtong mga kahoya, karon morag gibirabirahan kog tigbas ang akong mga bukton ug bitiis. Ug sa kakusog sa kalayo gikan sa maong mga kahoy nga gipangsugnod, morag ako ginadauban sa kasakit nga way utlanan.

Hastang paita paminawon kon imong masuta nga ikaw mismo ang mibugha sa imong mga bukog ug ikaw mismo ang midaub sa imong lawas. Kang kinsang may gugma nga kasingkasing ang magmalinawon kon masuta ang iyang kalampingasan?

Sa dihang nagguba na ang dakong balay, gisunod pagputol ang dagkong punoan sa mangga. Ang mga mangga diin kami magsakasaka kaniadto. Ang mga mangga nga gitanom pa sa among mga apuhan. Human mopanaw kadtong mga manggaha, misunod na ang among mga apuhan. Sunod nga nangahanaw ang ilang mga yuta nga gipundar sa ilang dugo ug singot. Ang mga amahan ug mga inahan nga nabilin, gipamaligya ang tanan nga adunay bili sa salapi. Bisan kadtong mga karaang plato nga losa, tinidor ug kutsara wa makaikyas. Ug mao nga silang tanan nga adunay sugilanon sa pagkakaraan nangahanaw. Nahingpit na ang pagkagun-ob sa kalibutan sa ilang mga sugilanon.

Ang mga inahan ug mga amahan nangahimong paglong sa ilang panulondon. Mao kadto nga ang mga kaanakan usab nanagdako nga way mga hanaw sa ilang sugilanon. Wa gani nila mahibaw-i ang sugilanon sa ilang mga apuhan. Wa gani nila mahibaw-i ang ngalan sa uban nilang mga apuhan. Nanagko silang mga estranghero sa ilang yutang natawhan. Nahimo silang mga laaw ug morag mga iro nga way tag-iya. Nagkayagaw ang ilang panimuyo. Nanagkatibulaag sa ilang kawalad-on kay napapas na bisan ang mga sugilanon nga mao lamang kabilin nga wa mabaligya sa ilang mga amahan ug inahan.

Sa dihang nahigmata ako sa mga sugilanon, nagsugod ang akong kinabuhi. Sa dihang ako napukaw, nagsugod ang pagkaabo sa akong pagkatawo. Sa dihang nagsugod ang sugilanon sa akong anak, mihuyop ang hangin ug mitim-aw ang nahibilin kong baga. Pagasugnuran kaha kini og bag-ong sugilanon sa akong kaliwatan? Mahisama kaha sila kanako nga igasugnod ang ilang kaugalingong kalag? Mahanaw kaha ang kalibutan sa akong sugilanon sa panahon nga ako usab mopanaw?

Kutob na lamang tingali ako sa pagpangutana. Igo na lamang tingali ako sa pagpanaghap. Apan karong ako aduna nay diyotay nga kahibalo sa mga butang tinago sa mga sugilanon, paningkamoton ko nga ang akong kaliwatan dili magabugha sa ilang kaugalingong bukog ug dili magadaub sa ilang kaugalingong unod.

Kini mao ang hinungdan nganong ako kanunay magadamgo sa mga udtong-tutok. Sa maong mga damgo ako nagabangon gikan sa abo. Nagakalayo ug nagabaga aron sama sa puthaw mahingpit sa pagkahumok aron sayon salsalon sa pulos nga gitagana.

***

Ako si Dignanawan Minalimba. Anak ko ni Lighod Kagpa, nga anak ni Latot Indagha, nga anak ni Bunday Maluag, nga apo ni Amay Manggawhat, nga apo ni Amay Lumigto, nga anak ni Untol Dadatuen.

Mao kini ang akong kalibotan nga napatik na sa mga bituon bisan niadtong ako wa pa ihimugso. Ako nagalakaw uban sa mga sugilanon tungod kay gikan sa una kong gininhawa ako nahimong sugilanon.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN
Bukidnon, Philippines

bingo

2008-11-13T20:16:00.000-08:00

SIGENG GIPAKAGAY ni Lailah nga mas ilado pa sa angga niyang ‘Balat’ ang mga bolilyo sa setentay singko ka numero sa Bingo nga nanagsingkiay ug nanagtinabuylog sa ilawom sa bolahan agig sangyaw sa pagsugod na usab sa naandan nilang lingaw-lingaw. Lingaw-lingaw lang alang kanila ang dulang Bingo ug walay nakaamgo nga sama silag ming-apil sa gera.

Giuyog ug giuyog ni Balat ang bolahan aron mokusog pa gayod ang namugnang kasikas niini kansang kaalingisig nga misibaw sa nagkagidlay nilang dapit daw matahom nga huni nga kusganong nagdapit sa nakadungog.

Si Loling nga nanghugas sa ilang kinan-an sa paniudto mikiros gilayon, biniyaan ang buhat sa banggira, pagkadungog sa kinagilkil sa mga bolilyo — ingog nalisang pag-ayo nga dili makatambong sa pagsugod sa kada palis nilang sesyon. Ug sama kang Loling, ang ubang mga silingan nga ulipon na usab sa maong dula nanagkarakara paghugop sa sonata ni Balat. Nanag-iyahay silag pahiluna sa lingkoranan samtang nagpahimutang usab sa napili nilang karton o baraha. Diha na si Linda Pandak, si Ingkong Budlat, si Miguela Pahungaw, si Ronnie Pahac, si Tinoy Bungol, si Lyn Butod ug si Saria Bakang.

“Hoy, Aldo, tawga si Gracia Tigasin ug si Chona Maanghit,” mando ni Balat sa singko anyos niyang anak. “Ingna nga magsugod na!”

Gilunggong na usab ni Balat ang mga bolilyo samtang naghinay-hinayg pangobra sa mga pusta. Gisanasana niya ang tanang mga karton nga gipustahan sa mga magduduwa. Wala madugay, nahiabot si Chona nga nagsinaplid sa iyang masusong anak samtang ang duha pa nga maantigo nang molakaw, nanagsunod kaniya.

“Nganong nadugay ka man, Chona?” nangutana si Saria Bakang. “Ay, da! Naglung-ag kong daan, uy! Engkasog maglami ta ron — maabtan tag gabii, aw, may kan-on na. Sud-an na lay pangitaon,” tubag usab sa angkan nga naghikyad sa iyang baraha.

“Sige, bola na,” mipahibalo si Balat.

Giyugyog gilayon sa mibola ang sudlanan-bolahan ug dayon: “Sa letrang ‘N’— sipag buto, kuwatro nga may singko— numero kuwarentay singko...”

Isigduko ang mga magduduwa sa ilang mga karton. Mahinamon nilang gitiman-an ang numerong migula pinaagi sa pagbutang og bato. Samtang nalingaw ang mga dagko nga miapil sa Bingo, ang mga gagmayng bata usab naninguha sag duwag ila. Nagyagaw ang tibuok palibot. Dihay mga batang nanggiaway, may mingaab paghilak ug ang uban nangatawa. Ang ilang kabanha miilog sa kinagulkol sa mga bolilyo nga padayong gibola.

“Sa letrang ‘B’— Valentine’s Day, numero katorse,” milanog na usab ang tingog sa bolador.

“Hinay-hinay lang, daghan ring akong karton,” mireklamo si Lyn Butod. “Naa pa, o, katorse,” mitudlo si Ingkong Budlat. “Sige, bola na...” mituaw si Loling.

Gilunggong sa bolador ang bolahan. Human makakuot og usa ka bolilyo, “Sa letrang ‘O’,” matod niini, “numero saysentay singko.” “Unsa to? Kusga pod na pagbasa,” mingulob si Tinoy Bungol. Giotro pagbasa sa bolador apan pinasinggit na. Ug nangatawa ang tanan gawas kang Tinoy. “Kamo kunoy mabungol, lalim ba!” misikmat ang hamtong. Ug nanghugyaw na usab pagpangatawa ang uban.

Ning tungora, si Nestly, anak ni Balat nga magduha pa ka tuig, miparayeg sa inahan. Mibaiid kini. Naghingihingi. “Ayawg samok!” Gisingkahan ni Balat ang bata. Apan inay mopatuo, mingaab hinuon kini. “Langasa ana, uy!” Dihay mibadlong.

“Oo, pagpalit ngadto sa tindahan,” gitunolan ni Balat ang iyang anak og tibuok peso. Gidawat sa bata ang kuwarta apan nagpadayon pa kini paghilak. “Hilom na!” Mipiti ang sampot sa bata nga gihapak ni Balat sa iyang pa’d. “Lakaw, pagpalit na ngadto!”

Makamao nang mopalit si Nestly sa tindahan sa duol bisan lugsanay pa kining makalitok. Apan wala kini molakaw aron pagpalit. Gikumkom lamang sa bulingit niining kamot ang pesong gihatag sa inahan. Sa nalingaw na ang bata, miduol kini sa ubang mga batang nanagdula ug iya kining gipakitaan sa gigunitan niyang kuwarta.

“Sa letrang ‘G’— si Ghodong Bombay, ang hari sa payb siks,” padayon sa nagbola.

“Uy, pilay kuwarta aning Ronie?” Nakurat ang tanan sa singkang pangutana sa nahibuthong si Nang Ondang. “Tibuok gatos may da’ ana,” tug-an usab ni Balat.

“Peste kang bataa, ka! Daan pa ko nga ikaw maoy nagkuha,” dayong lunggob niini sa kuwartang diha sa kamot sa batan-ong gianggaag pahak. “Hala, pauli kay adto tas ba’y magtiwas!” Gipugnit ni Nang Ondang ang dunggan sa anak ug gibitad pauli sa ilaha.

Nagpadayon ang duwa. Unya takulahaw lang, may mituaw: “Unsa man nang nag-aso?” Nakayanghag ang tanan. “Uy, Marino, susiha kuno,” sugo ni Chona sa anak. “Morag sa atoa man na.” Midagan ang bata paingon sa ila.

“Sa letrang ‘B’— Hudas!” sa bolador na usab nga ang numero 13 maoy gipasabot.

“Hoy, Balat,” ni Linda pa sa dakong tingog, “ang imong anak, minglurat ang mata!”

“Naunsa man na?” ni Balat pa.

“Gikaon man niya ang peso,” tug-an sa usa ka bata. Mao usay pagdangadanga sa anak ni Chona nga nagpaninggit: “Mama...ang atong balay nagsiga!”

Midagan si Chona pagkadungog sa gitaho sa anak samtang si Balat usab daling mitindog ug gipukpok ang tangkugo sa anak nga nakatulon og peso.

“BINGO!” Misibaw ang tingog ni Gracia taliwala sa kaguliyang. Unya nanaguto si Miguela Pahungaw dayong ingon: “Giatay! Dako na kog pilde, da!”

Apan duna bay midaog sa gera? (TAPOS)

-- EDGAR S. GODIN

Manila, Philippines

biyahe

2008-11-03T12:43:00.000-08:00

"MOHATOD kag Guadalupe, Nong?”

Hesus! Diriyot masaag sa traha ang paghugot kos kataposang tuwerkas stud bolt sa cylinder head dihang nadungog ko ang sangpit nga naggunad habig sa saydkar. Pagyanghag nako gikang nagyaka habig sa motor kay nagtiwas lagig lubag sa tuwerka human nakog kikhi sa karbon nga baga na kaayong gilukdo sa kuwaho sa piston, nakita ko ang nawong nga gigikanan sa pinaluray nga paningog, babaye, guwapa. Unya dihang naklaro tingali niya nga dili pa diay ko tiguwang ug lagmit kami-kami rang edara, mipahiyom siya ug miingon: “Aw, sorry ha? Abi nakog…”

“Hala… B-7 ra ba akong biyahe, Miss…” Wa nako kalikayi ang pagpanglad-ok sa laway (dili tungod kay may nasangit-sangit pang kalami sa puto-maya nga akong gitimo-timo ganiha; pinalit kang Kasyo-Bayot nga ako gani tong gipangutana kon tinuod bang pastor na ron siya sa usa ka relihiyon) samtang nagtan-aw sa puting paa nga mihana nag tikang pasulod sa saydkar. Aron paglikay nga dudahan niya nga nalibat kos amag sa iyang paa, nagpalamulamo kog hakop sa set sa liyabe ug gibalik sa toolbox sa simod sa side car. “Mud-an nya kos taga B-9 kon mosulod kos ilang linya. Hibawo ka, linya-linya man god mi dinhi, ruta-ruta sad.” Milantaw-lantaw kos bantaawng tulo ka daplin sa paradahan nga naglikos sa lapad nga nataran sa merkado sa Bogo: gikans groserihan ni Angie-Domie hangtod ngadtos baligyaanag magasin ni Susing; gikans Royal Pharmacy sangko sa tubaan; ug gikans ikaduhang tindahan sa Bulacan Thrifti Mart (nga karon nagkanihit na ang mga baligya, ambot ngano kaha) hangtod sa Ricardo’s— dinha nay nag-estambay nga mga traysikol wa pay labot sa mga estrayker nga andam molabyog (pero klaro kaayong naglikay-likay kang Tayding-Lab-asera nga nagbarog duols iyang tarima, sigeng pangamay, ihatod kos Nailon, Dong, kay miabot na ron ang mga mananagat nakong suki kutob si kinsa ang molabay, kay gawas nga pang hebiweyt dibisyon ning bayhana; di gyod kamaong mopadangog sa drayber nga maayra bag di ta hapit na lang himoong boy-boy, lugar dihas ka Malait, Dong, kay hapit tag tubig— hapit sa tag gas, Dong, ilang Eddie Dilaw— hapit sa diay tag palwas lubi, Dong, sugnod, ilang Mely nga abi nimog dako-dako gyog iplete kay marawon-rawon god nimo ang tibuok merkado apan inig-abot nimos ilaha, heeesusss! modayog ingon: “Grabeeeng mahala na man ros plete, uy; ihatod gyod ko didtos duols among pultahan, Dong, kay kanse tas plete ngiyawa” dayog tunol og tibuok singko pesos nga naglangsi lang sa daghang namilit himbis sa tamban-tuloy, sarang ataya!). Ang paradahan/tamaan ra para Guadalupe ang way nag-estambay nga traysikol (kansang mga drayber, mga nawong ray akong nailhan, igo ras pagyuyango-yango ug mumira-mira sa bisan asang dapit magkasugat-sugat labi nag sa lagyong mga tabo: San Antonio, Goyong, Ilihan, Kawit, Tambongon).

Humag panap-ong sa iyang ilong sa binitbit nga panyo, miingon: “Nagdali man god ko. Ihatod lang ko, bi?” Misugod na siyag tikang sa pinasobra nga tapaludo sa saydkar bisan wa pa siya makakitag timailhan kon mosugot ba kog dili. “Mosabot ra tingali ang mga drayber para ngadtos amo, uy, kay wa pa god sila dinhi.” Nanighapon kuno siya dinhis lungsod gahapon kay may giduawng karaang klasmeyt su’d dinhas Pedro’s Compound ug wa siya kahibawo nga ligas na diays pamahaw ang biyahe para ngadtos ilaha, Guadalupe.

Morag sakto siya sa katarongan, da. Gawas pa, unsaon nako pagbalibad nga maayo na man kaayo niyang pagkahimutang sa unahang lingkoranan sa saydkar. Pero: “Morag kanse man kaayg ikaw rang usa, Miss. Paabot-abot sa tag laing pasahero, ha, bisag usa o duha ba gyod nuon para makatabla-tabla tas gasolinag 2T.”

Ang tinuod, gusto kong moingon siya nga bayran lang nako ang imong balig usa ka biyahe pero matay, nagpaugat pod ang kanahan. Di man sad unta ko makaingon nga pobrehon siya kay sa iyang pamanit, artehon ug sitsirika man kaayo nga gipalutaw sa hayag niyang meyk-ap. Gani, ang iyang pahumot miilog man sa kalangsi sa akong saydkar nga wa nako kahugasi gahapon human nakog hatod sa isdang baga-baga (nga usahay nganlan namog awtobus kay ang kolor ining isdaa parehas gyod sa pintura sa mga trak ni Corominas: puwahon nga dakoog mata, way ayo tuwahon, sugba ra gyod, un-onan ba hinuon, pinauga) ni Marlinda-Biyuda sa tabo sa Ilihan.

Apan sungog sad tingalis kapalaran, wa gyoy laing pasahero nga miabot. Nahibawo ko nga udto-udto sagad ang kusog nga sakay para Guadalupe pero nanaghap ko nga naay taga Guadalupeng pasahero nga nasaag arong mga orasa ug nia sas palibot lang sa merkado, nagpaabot-abot sag kasakyan. Ang mga taga didto gong dapita tagsa ra man motugbong nganhis Bogo kay, gawas nga mahal-mahal lagi ang plete, magtultol na man lang sila sa ilang pangarbon matag tabo— Huybes ug Domingo— para dala na lang pong panimba apil na ang bisan unsang katuyoan sa lungsod.

Nagsigeg panaguto, pangusmo, panuguto, pangusmo ang babaye. Duna siyay gibagulbol nga siya ra say nakaklaro og unsingalan to. Nakasabot ko nga gusto siyang makaulig temprano. Pero ahak, na! Labaw pa nakoy nagbitik sa utot kon siya rang usa akong kasaran paglabyog. Ang iyang kaguwapa dili ikapuli sa gasolina nga magasto para ngadto lang sa Guadalupe, sa akong kuwenta-kuwenta lang. Hinuon, di lang ko kaseguro kon di ba nako siya idagan, libre pa gani tingali, kon: ibutang ta pananglit nga uyab mi, kay kapila ra bay pagpaplat-plat, uy, magpadaot-daot bas makina hala, palyado man akong spark plug, Day Kolasa (depende kon unsay iyang ngalan) ato usa ning hinloan, ligwatan aron mopino ang kayo, unya suot dayons pila ka tudling sa katubhan sa mga Dy aron lahi ang hinloan, lahi ang ligwatan, lahi ang pakayohon. Apan, hesusmaryang balaan! Nangita kog kuwarta, dili hinigugma.

Laing katarongan nga nakapakulkol sa akong kursonada paghatod niya mao sad lagi ning kalay-on sa Guadalupe wa na lay labot sa libaong nga morag mga buho sa sungkaan nga gipang-atang sa tunga sa dalan. Unya, dako-dako sad god ning Guadalupe. Uroy kon adto ni siya magpahatod sa bawnderi sa sunod baryo, sa Kumbado ba o duol adtong gipuy-an nilang Rizza Costramos, klasmeyt sa uyab nakong estudyantes CRMC sa una, Lorena Lahoylahoy— hesussss!— puwerteng layoa! Maaylagig makapasahero ko inigbalik, pik-ak-pik-ap, unyag hanoy lang? Maong, aahhh, paugat sad ko. Ada, mibagulbol pod kog ako nga ako ra say nakabatig nakasabot.

Apan bisan ning mga orasa karon, saylo na tingalis tingpamahaw (kay ang puto-maya nga gibangil-bangil nako morag nawad-an nag kalag su’d sa ginhawaan, haw-ang na, lami na kaayong ihigop og tinuwang kitong didtos karenderiyang Henry, kinamot lang kay ang maglugsot nga kan-ong mais sa gingi-gingi sa tudlo makatabang man pagpalami sa pamahawng inato, linarang ba nuong pawikan paresag puso, aguyyyy, haskang lamia labi nag balahan og bugnawng Jaz o Sparkle ba), wa pa gyoy bisan usa lang ka traysikol nga para gyod Guadalupe kay ako na lang unta ni siyang pasakyog lain. Nangabli na lang ang mga tindera sa JM Agrivet, wa gyoy bisag anino na lang sa laing pasahero nga para Guadalupe. Tungod sad tingali kay B-7 lagi tawon ang sipra sa akong traysikol. Di sad ko kasinggit nga “Guadalupe mo dinha, Nang, Nong, labyog ni…” kay basig mabatian kos taga BTO, na, samot ang demalas. Buot na unta nakong pakanaogon ang babaye sibaya bag unsa siya kaguwapa, unsa siya kasitsirika. Apan nakahunahuna ko sa bag-ong giseminar sa taga BTO nga kamong mga drayber, aymog pamilig pasahero aron makaingon ang taga lagyong lugar nga buotan kaayo ang mga drayber sa Bogo.

Giagian na lang ko nilang Pauling, Aran, Eddie-Gamay nga gisakyan sa mga lab-asera sa Nailon. Miagi sad si Wilmer nga nagkarga sa mga suki unta nakong estudyante gikan gihapon sa naandan nakong ruta: Siocon-Nailon-Gairan-Bag-ong Karbon. Matay, hurot akong ibog nila nga sayo pa gani kaayo, puyde na gani tingaling mopahuway ngadtos bagsakan, magtong-its-tong-its, hantak-hantak bag ginagmay kon magkamingaw ang tamaan… libre nang datahan/adlawan sa Norkis (kay sagad ning among mga motor inutang man tawon).

Pinugos na ang pangigham sa babaye. Miaksiyon nag kaguba iyang nawong sa pinugos gihapon nga pangusmo. “Unsa, di pa gyod ta manglarga? Kon nanglarga pa ta ganiha, hagbay ra unta tang naabot. Mao gyod ning mga drayber ba, idugay-dugay kag larga aron hagdon nga pakyaw na lang. Ayaw pamilig pasahero, uy. Mora pog unsay baho ining imong traysikol nga mamili man kag pasahero.” Nangluwa siya.

Labaw pas gipitkag lastiko akong dunggan. “Di baya sad, Miss. Kon mamili pa ko, ikaw na tingali ang kinaguwapahan nakong napasahero sukad kong nakat-og gunit sa manobela. Ako na tingali ang kinasuwertehan kay nakapili ko sa unsay angay pilion sa usa ka drayber. Na’ay, kita ka adto nila, o?” Gipabudlot ko ang akong simod ug gitudlo si Celso nga nagsigeg katawa, nagsangkiig sa manobela, ang iyang panan-aw nagtapon-tapon diri nako ug sa babayeng ako rong pasahero; da, hapit lagi mabanggang amaw sa pinasobrang gutter duol sa ayohanag relo ni Narding Susvilla. “Ibog gani tingali kaayo nako na ron sila kay sa kadaghan sa mga drayber, miabot na man kunog kinyentos kapin, wa pay labot anang mangawat-kawat og sulod dinhing taga Medellin ug diin pa nang uban, atay! mayra bag may mga prangkisang mga animal… sus, ako gyoy imong napilian! Pero sabta sad god tawon ko. Buhi-buhi lang god ta. Esmol taym ra god tawon ning amo. Kuyaw pa kaayo. Kibawo ba sad ka nga iniggunit namo sa manobela, tua nas menteryos Corazon ang pikas namong tiil?” Wa na lang ko mokomentaryo bahin sa giingon niyang lang-ig nga baho kay tinuod man sad, hehe.

“Ah, di na namo na problema. Unsay gusto nimo? Mangadto ba nuon tas BTO? Kibawo ba ka kon ig-unsa ming Danny?”

Mosinghag na gyod unta ko, kahunahuna ganig laparo sa babaye bahalag mangapreso, kay gibatyag nako nga napanamastamasan ang garbo nako isip traysikol drayber nga labihan nakong amping bisag pinobre lang ni, ginagmay lagi. Apan paglitok gyod niyas ngalang Danny, mora kog daob nga gikalitag ihi, nawad-an sa umoy. Si Danny ang dako-dako sa BTO. Mikalit lag sakdap sa akong alimungawong ang gisugilon ni Eddie adtong may pasahero siyang “gitigbas” niya gikas pantalan. Naatol man sad god to nga dad-onon sa Verallo iyang anak-kamanghoran kay na-dengue man kaha to. Sus, anak man diay tong Danny ang iyang natigbasan. Nabawo lagi siyag luhod-luhod kang Danny nga di lang siya embargohas prangkisa…

AW, kon hawod lang sa padaganay ang gipangita, makasulti silas Pauling, Eddie-Gamay, Tata, Wilmer ug kinsa pa nang mga tigbiyahean sa ruta sa B-7 kon kinsa gyoy giilang haring gangis mopadagag traysikol. Daghan na ang mibadlong nako nga hinay-hinay lang, Bay Ting, unsa may dalian nimo nga daghan mag suplay sa bendita si Padre Figues kon panahon na gyong mangatubang tang Sampedro (labi na adtong kakita gyod sila kon giunsa nako pagpapilit ang bumper sa akong traysikol sa traysikol sad sa Celang’s Bakeshop nga puno sa pan para deliber, mitila-tila nas 100 kph ang akong speedometer, nga kon tan-awon sa layo, matod pas hinubay ni Girmo, mora na kunog iro nga naglambang ang duha ka traysikol). Pero matayg patuo ba ko. Sa paminaw nako, ang kagawasan nga makab-ot sa tawo sa tulin nga padagan lupig pay kagawasan sa utang. Ug puyra pangandoy, wa pa gyod nuon ko kasuwayg kadisgrasya nga unta, matod nila, harabas man kong mopadagan. Tanang pasahero nga misakay nako, kaluoy sa Diyos nakauli sa ilang destinasyon nga kompletog ngipon.

Basta magdangadanga na ganis linyahan ang traysikol nga binudlisag asul, kansang gitakod nga motor mao ang Yamaha RXT-135, daghang pasahero ang mangluspad ug gani ang uban, dili na lang gyod mosakay, dayog tulibagbag ah, wa man kaayo ko magdali ba mag-antos lag paabot kon kang kinsang sunod daganon, sagad adtong Pauling kay kuno tiguwang busa kumpas ang pinadaganan. Silang tanang taga didtong dapita nasayod nga inigsaylo nako sa ilang Pidang sa Gairan, diin wa na kaayoy balay, ang makina sa akong traysikol mosugod nag satong nga morag may sakay nga pugante nga hadlok hiabtan sa mananakop, labi na kay tanos kaayo ang sementadong dalan paingon sa Nailon.

Ang mga drayber sa habalhabal kun traysikol nga nagmanehog susama sa gidrayban nakong modelo (nga largohon lag litok— 135), makatestimoniya sa pagkapanuway modagan ning motora (puyra lang adtong mga habalhabal drayber gikan sa San Remegio hangtod sa Daan Bantayan nga nangasensiyo ang bagulbagol, gipatay lagi ining 135, gipatay nga way preso-preso). Tinuod nga lupigon ni siya sa arangkada nianang four-stroke nga Honda nga maoy uso ron, 155cc man kuno ang displacement ana. Maayo sad baya na modagan labi nas arangkada. Pero ako mismo makapamatuod nga anha makita ang katag sa subidas Libjo labi nag kargados isdang binanyera kay mapugos man ang drayber pagpalahutay sa primera-segunda. Kahibawo ko nga pugdawon ang clutch lining sa mga four stroke dinha kon ilang i-half clutch-half clutch kon di na madalag bira sa primera aron lang makapatong sa patag sa Caduawan. Sa patag sad nuon, kon motila na sa 80 kph kining 135, mabati dayon ang hadyong sa turbo (kay mao niy ilang ingalan sa morag bao nga nagtakirong ilawom sa tangke nga, segun sa esplikar ni Baristo-Mekaniko, modugang ning piyesaha pagpaentra og hangin sa makina pagpiga og dugang puwersa) nga morag duha nay nagbunlot nga makina, ibugok-bugok lang hinuon lagi ang gasolina, pero ang dagan makapasaad sa mga pasaherong taslakan nga sus, kon makaabot lang kos amo nga way tatsa, managkot gyod kos kang Sr. San Vicente Ferrer o sa Migo Poy ba kaha sa Antipolo. Sa akong paniid gani nga bisag menoran pa nimo gikan sa dagan nga otsenta, ang makina mora lang gihapog gisudlag demonyo...

SA pupasiplat nako sa samin, siyok kaayo ang dagway sa babaye. Pagsaylo namo sa eskina sa mga dalan Dela Viña ug Capt. Aballe, igo lang kong mirespetar og tunob sa preno dungan ang pagwilwig gamay sa manobela kay mitabok si Ma’m Baring, maestra nako sa greyd por (nga bisan kanunay kong hilabayan og tsok hoy, Osting, Eustaquio… eyes to the board mirespetar man gihapon ko niya). Nahakupot ang babaye sa dasbord nga morag nakalimot sa nahinawayan niyang kalangsi sa akong traysikol.

“Ah… eh… hinay-hinay lang sad kay morag kusog ra ning dagana. Wa man kaayko magdali ba.”

Ah, wa koy tingog-tingog. Sa hunahuna nako, mmm, kusog god tawon, di pa ni mao, Day. Tan-awa nya, o, ig-abot nato didtos gamayng tulay duol-duol nas Guadalupe, tan-awon natog di ba ka kuyapan sa kalisang kay di gyod nako menoran, targeton ra nako ang running board sa tulay nga kahoy, kalusnagon na ra ba to, lubagon gyog tamas ginhawa ang gasolinador. Sukad karon, di na ka kalimot nakong koleraha ka ug kining biyahea ikapanulti nimos imong anak, sa imong apo, sa apo sa tuhod, sungkod.

Nakita nako nga misugod nag tubod ang iyang singot. Misugod na sag kaanod ang iyang meyk-ap. Mora nag nukos ang iyang nawong nga nag-usab-usab ang kolor—moputi unya moitom. May witik sa katagbawan nga akong natagamtaman.

Namatikdan nako ang mga welder sa Chremjem Metal Craft nga nahanunot ang mga nawong paglingi kon kinsa kining drayber nga morag giyawaang nagpalatos-latos og dagan bisag nia pas bisinidad sa lungsod. Mikilab lang sa akong panan-aw ang tindahan ni Seng Kee (nga unta ganahan man kaayo kong molingi-lingi dinhi kay naay bag-ong tindera nga guwapahon; si Tata maoy unang nakadiskobre nga puwerte ganing sukoang Luz pagkahibawo nganong adto nas Tata magpalitag 2T nga naa man untay daghang namaligyag takos-takos lang sa merkado). Sa Parke, gipara kog mga estudyante pero wa ko patental, bisan ganig menor na lang, puslan man ning inatay ning lakawa ni. Unya mikurbada kos ilang Porsing Luna (diin nasiplatan nakong dinha ang tiguwang sa pultahan sa gipaabangan niyang puwesto kauban si Gremer Reyes kay parehas man ni silang rayter; di tingali ni sila maayong rayter kay di gyod ko kasabot sa ilang mga sugilanon, gawas lang kon gitikgitik kay maayo kaayo ni silang manuwat og ingon ani, lagmit bahin na sag gitikgitik ilang giestoryahan ron, atngan nya nako sa Bisaya kay mao man niy kalingawan namo kon hinay ang pasada maudto, kana lagig mabinlan pa kog kinabuhi ining biyahea, animal!).

Paglugsong sa CRMC, nasundan nakos Cleto (Anacleto gyod ni siya pero usahay nganlan nakog Clitoris ning tawhana in onor adtong nabasahan nakong estorya sa Bandera; Iningles man diay kuno nas tinggil nang pu’nga, sarang kinataw-anay namong mga drayber; otro sad ni siyang nakakat-og panigbas kay manganakay tawon iyang asawa nga tinaban kuno niya adtong nagdrayb siyas serbis ni Dodong Junnie Martinez sa Cebu City) nga para Hagnaya tingali, apson ang biyahe sa lansa para sad Sta. Fe. Inay mopreno gisantak-santak nuon nakong gasolinador. Da, pidpid laging amaw nga nakamatngon nga gisangkil-sangkil ang luyo sa iyang mud guard (nga di na nako mabasa ang CLETO THE GREAT nga iyang gipaletra didtos ilang Berong Escolar kay nabulit ni ron sa lapok, ambot diin ning katunggana niya makuha ang iyang pasahero ron). Pagtungas nakos Esso, gipiga nakog maayo ang segunda, pinakagit gyod. Didto na nako ipawos ang tersera duol-duol nas simbahas Iglesia. Paskang ngilngiga! Ang tingog sa makina, morag ayroplanong nawad-an sa giya.

Sa napanid-an nakong kusog sa motor— kon kusog lay gipangita— wa koy ikasulti. Wa gyod gani mokala o moaksiyon bag overheat kay sakto man sad ang ariya sa bomba sa asayte, 2T, plas pang bag-o laging gidekarbonays ang piston sa deposito sa karbon. Wa say kabalak-ang platino kay CDI man ang electronic components ining 135.

Pagsaylo nas munisipyo, nakita kong morag sinilhigan ang lapad nga highway paingon sa Cebu City kay wa gyoy bisag usa na lang ka sakyanan nga nagtikawtikaw. Gitarap ra nako ang gamayng bahada sa Marcella hangtod sa FRVMFC. Karon, duha na ka kamot sa babaye ang nag-angkla sa duha ka kilid sa saydkar.

“M-monaog na lang ko. D-di pa k-ko gustong m-mamatay…!”

Kini bang naa tay gidahom nga isulti sa usa ka tawo, bisan pag hagawhaw ra o naa ba kahay laing langas (sama lagi ining badyong sa makina sa motor karon) nga makasamok sa atong pagpaminaw, tataw man kaayo, tataw nato ang unsay mogawas nga pulong sa baba sa tawo, morag panultihon sa salida nga dugay na natong nakita. Mao na. Mao ni ron. Tataw kaayo nako ron ang iyang gisulti. Pero haym ba… nagpabungol-bungol lang ko nga wa kunohay kabati tungod sa kakusog sa andar sa makina nga nagpakita sa kaandam niining mobunlot ug labaw pa sa gikusgon sa dagan niini karon, 100 kph na.

Miaksiyog kunol ang kuwarta martsa sa tungason paingon sa eskuylahan sa Montesorri. Gilibkas ko ang tersesa, kanaog sa segunda. Pautong na man. Gipasiplatan nako ang side mirror. Mmm, way nagsunod. Sa unahan, ang kagang-kagang rang trak sa Bogo Fire Station ang akong nakita nga may purohang ikasugat. Pero kahibawo kos dagan ining traka kay adtong pagkasunog sa Campari, uling na man lay ilang naabtan (ug nga bisan pag naabtan nila ang dakong kayo, unsa pa may ilang ipasirit nga ang kakusgon sa tubig sa busloton nilang tangke, mas kusog pa man tandi sa sirit sa ilang hose; sarang ahaka, kusog pa tingaling ihing Konsehal Dading). Busa, nakaseguro ko nga di mi mag-agbat, mag-ilog kinsay unang makalusot sa simangan para ngadtos Guadalupe, maunhan ra nako silang Fire Marshall Tosong Estudillo.

Ang traysikol nga wa kabatig menor, miaksiyog barag sa kurbada dayon nang sulod sa entrada sa Dakit Elementary. Kadtong mga estambay sa tindahan nilang Pilar Catarata (nga tua nas Merika kay nakabanag datong Kano nga tag-iyag paktorya kunos tsokoleyt, ambot tinuod ba, mao may estoryang gipalakaw sa mga reporter sa radyo-baktas sa lungsod), nahanunot ang mga nawong diri namo. Namorag sigbin ang traysikol nga nagkalingawg layang nga namili-pili sa di kaayo lawom nga libaong nga parte sa dalan. Karon, dili kay tingog ras motor ang mabati kondili hasta ang hagurob, hinugangkol, inigot, ug linagaak sa bisan unsang luag-luag nga parte sa traysikol kay gisugdan nag bola-bola sa libaong nga di makaog iro.

Maoy giseguro nakog libre ang pangunahan ug pangulhiang ligid sa motor batok sa libaong (kay sarang mahala ra bas bearing sa Bogo Cycle; naay sa ubang namaligyag replacement parts, barato-barato ra, pero mora mag pinangahoy na sad adtong mga motor nga daan-daan na, ingos Paran). Ang side wheel nga nagsamual sa libaong (nga makapahinumdom sa pangutana kon hain na ang gobyerno dinhing dapita), nahaitsa-itsa dinuyogan sa pagkinagiit sa sidewheel spring. Ug sa usa ka pagkilab sa akong kahimatngon, ang babaye dinha na sa sawog, nagyaka, morag nalibang nga gitubol, nagkupot sa patonganan sa lingkoranan (kay karon wa na dinha ang lingkoranan, ambot diin ra kahang libaonga mahaitsa, bag-o ra ba to nakong gipa-upholster sa kang Tonying Pabillon), nagpuli-pulig sudlot ang iyang luha ug sip-on. Alsa og diyotay iyang sampot kay kon iyang iyaka gyod sa sawog, ambot kon di ba kaha madugmok ang iyang pangiyoran sa ngilngig nga inayagay sa traysikol.

Dili na usa ka babayeng guwapa ug sitsirika ang akong nakita sa samin. Kon unsa siya kaguwapa ganiha didtos merkado, siya karon ang babaye nga di pangandoyon bisan sa kalalakin-ang apikig nawong: ang iyang meyk-ap gibanlas na sa iyang luha— ang lipstik nayutik na sa iyang sip-on— ang iyang kaarte nahimong pulong sa pangaliyupo nga, bisan di nako mabati taliwa sa nagkagubot nga kalibotan sulod ning biyahe namong sinukdanay sa kabuang, nakapatagbaw sa gipaabot nakong linugdangan. Ha! Hala, sumbong! Bisan pag adto ka sumbong kang Secretary Lantion o bisan kinsa dinhang dagkog tai sa LTO, di tika atrasan! Mmm… wa man gani sila kalimpiyo anang mga pikser sa ilang opisina!

Paglugsong nakog gamay saylo sa Alpine Subdivision, tul-id na ang dalan— tul-id, patag, mga kapis duha ka kilometro tingali ang katanos— pero mao ra gihapon ang giladmon sa mga libaong, abog pa bay imo. Apan wa na nako hunahunaa ang mga libaong. Ang nagdayak sa akong hunahuna mao ang mubong tulay sa di pa moabot sa Guadalupe. Kining tul-id nga dalan maoy himoon nakong lantsing pad sa kataposang hurnada ning akong kabuang, kon kabuang man ganiy itawag ini. Anhi nako ipakita ning bayhana ang kamangtas nga wa pa gyod tingali niya masinati sukad siya nakakita sa kahayag sa kalibotan.

Segunda, pautong. Tersera, pautong gihapon. Dayong libwas sa kuwarta. Ang turbo sa akong motor morag nakakat-og kabuot sa akong paminaw, morag dinha ra sa akong kamot ang iyang paghiyak, ang paghigop og dugang hangin abag sa akong laraw sa dugang puwersa sa makina. Kon unsa kakusga ang hagiyong sa makina, ang hilak sa babaye, (aw, di lang kay hilak, tiyabaw na gyod) mora pog may iyang turbo— giturbohan sa iyang ilong nga dili hangin ang gihigop kondili ang linghod nga sip-on nga di ra ba sad niya masaphid kay ang iyang duha ka kamot morag iya sa usa ka tawo sa kahimtang nga kahulgonon sa pangpang, di gyod mamuhi bisan pag magkinaunsa ang kalibotan.

Karon, naklaro-klaro na nako ang mubong subida. Inigtagkas nako anang sagkaona unya lugsong gamay mao na ang mubong tulay, kahoy. Ang speedometer mihawok na sa 110 kph (kining tingoga hinuos makina kon di pa lang libaongon ang dalan, lagmit mipilit nas 140 kph). Di na god unta kinahanglanon nga mo-low gear pa kay ang kalatos sa dagan nga gihandos sa kabug-at sa traysikol, igo nang makatungas sa gamayng subida. Apan aron mamentenar ang kaisog sa makina, mitersera gyod ko, pangandam lagi sa tinguhang pagpalagpot sa espiritu ning pasahero kong turtugok og utok.

Sa dihang nahatungtong na ang traysikol sa kinaibabawan sa tungason, nakita ko na ang dapit nga nahimutangan sa tulay. Dili tiaw ang akong kahibulong nganong dunay daghang traysikol (nga nailhan nakong pulos ila sa taga B-9) didtos pikas tampi sa tulay. Unsa ba kahay nahitabo? Nia ra man diay ning mga karaho magyampungad dinhi mao diayng way tawo tong ilang tamaan, di unta ko kahatod ining pasahero nakong nagdala las tigaw.

Ang dugang pa gyod unta nakong paglubag sa gasolinador, nga nasugniban sa mitubong hambog sa akong kahiladman labi na kay nia diay magtan-aw sa pagahimoon nakong show, kalit lang nahauknol. Wa koy nakitang tulay nga kahoy, ambot kon hain ra, natiwas na tingalig kaguba.
Ning kakusgon, plas pa nga lugsongon lagig gamay, wa na koy kahigayonan pagpahunong sa motor. Dili na akoy nanag-iya sa kontrol sa distansiya ngadto sa tampi. Ang dagan nga akong gikalipay kaganiha karon nahimong usa ka urom. Kon akong prenohag kalit, di kaha ko itrapo ngadtos daplin, pidpid bas katubhan o sa unsang mga sabod-sabod dinha sa daplin sa dalan? Mao nga…

MGA anino sa mga tawo ang akong nakita, naggabas-gabas. Nagkalandrakas ang mga sulti, pulos gikan sa kaibabawan. Pero wa koy naklaro kay morag nabungol pa ko, dili lang sa tingog sa motor, kondili sa kawras kaulaw, bisag di na lang apilon ang kakuyaw sa nahitabo.

“Sus, ang kinangilngigang mopadagan sa B-7 maayong pagkahulog sa putol nga tulay sa Guadalupe…!” Sa akong kukarkulo mao gyod to, labing menos, ang unod sa mga sulti-sulti didtos kaibabawan gikan sa mga drayber nga morag nakalili og nagremedyohay dinhis ubos.

Hesuusss, wala na koy karsadang nakita! Mga kabaw nuon nanglumpat, nanungtong sa bisan hain sa duha ka kilid sa nagkakighod nga sapa diin sila gipanghigot; nangakugang sa kalit nga tinugibaw di pa lang dugay. Wa sad ko moyanghag kon kinsa ang nanan-aw kay gilikayan nako ang mga matang maluluy-on, nga seguradong para gyod nako, karon nabanabana nakong nanagdungaw tingali sila dinhi sa sag-od sa sapa (nga gipuy-an lang unta sa mga uwang ug piyo).

Di ko angayng moyango nila, sama sa pagabuhaton sa usa ka bohemyo nga drayber kon ikahinagbo ang isigkaingong drayber, kay gibatyag nako nga di ko ron drayber parehas nila. Wa koy kalahian sa manikopayg kasili nga nabulit ang lawas sa lapok (tai pa gyod gani tingalis kabaw kay duna may morag di maayong baho nga miesponghar sa palibot) niining lunangan nga akong natimpasawan. Paghibalik sa akong alimungaw, nakita nako ang babayeng akong pasahero nga maoy pagkahumag lugit sa iyang estep-in, gibitbit, ug dayong bigiw og dagan, way lingi-lingi, wa gani magbilin sa iyang pamilete, nagkalubong-lubong sa tagatuhod nga lapok sa sapa nga talihubas na, subay ngadto sa unahan nga wa na ko masayod kon asa sangko, wa sad koy tinguha nga masayod, peste!

Paglingi nako sa pikas kilid, nasabak sa hanap-hanap pa nakong panan-aw ang akong traysikol nga morag anananggal nga nagtuwad (kon tinuod man nga magtuwad ning tagibanwaha kon maoy nay moatake), ang atop na lay naggimaw. Maayong pagkaugbok sa simod sa traysikol sa lapok, nagburo-buro ang makina nga daw nagpahuwas sa iyang kapungot (kay ang tambutso gisugdan nag sunop sa lagom-lagom, baho-baho nga tubig), unya namatay rag iyaha, maay gani kay siya ra, ako buhi-buhi pa— oo, buhi pa, pero gihinay-hinayg patay sa kauwaw sa makasunog nga mga panan-aw. Hapit na gyod unta manglighot sa akong baba ang labing hagtik nga pamalikas pahinungod niining lapok sa sapa nga naugbokan sa akong traysikol— ang baho nga lapok nga maoy mipakauwaw nako atubangan niining mga drayber… apan mao ra sang lapoka ang miluwas nako nga karon, kon di pa tingali tungod sa morag kutson nga kahumok, mabinlan na lang tingali kog pipila ka piraso sa ngipon, gusok; panit ug unod mangahukab tingali, tuwaytuway mangatangtang, patay pa gyod gani tingali. Ang pamalikas nahimo hinuong hilomon nga pasalamat.

Sama sa babaye, gihinay-hinay sad nakog ligwat ang nalubong nga tsinelas, ug mihangad sa mga drayber, gidawat ang tanang panan-aw— ang maluluy-ong mga panan-aw— samtang sa akong pandungog nahimong bakgrawon ang inga sa lisang nga mga kabaw… (TAPOS)

-- OMAR KHALID

Medellin, Cebu, Philippines

ang kalibotan kong walking distance, o sa pulong diin ako matinud-anon

2008-11-01T23:50:00.000-07:00

Dalang Ramos, udtong tutok. Nagrakenrol ang akong tiyan samtang nangita og ATM. Ug tuod, sa unahan, ang BDO adunay ATM sa gawas niini, bakante. Tambag nila dakong usik sa kwarta kon adto ka mo-withdraw sa ATM sa laing bangko. Paksian og diyot nga charge, matod pa. Apan, unsaon ta man, gahi’g ulo. Tomguts na pod.

P500 lang, igo na nis paniudto ug pamiliti kon asa man ko ilabyog sa akong puol. Sa wala pa ko nahuman sa akong transaksyon, adunay gamayng kasikas sa atbang. Usa ka bulingit nga bata gialirongan og tulo ka gwardiya ug duha ka pulis. Pipila usab ang mga lumalabay nga nasangit sa maong kasikas. Sa akong luyo, naay tawong nagyawyaw, “Mao lang gyapon, di na mapriso. Minor god na,” matod pa sa maong tawo.

Mitabok kos dalan ug miduol sa nagtapok, nag-anam og kakusog ang danguyngoy sa bata. Naghilak kini samtang nagkupot sa duha ka puthaw nga tubo nga giyatakan masigkatumoy sa duha ka gwardiya. Nagtiyabaw nga mihangyo ang bata, “Ako-a lagi ni, kuya. Wa ko ni kawata,” pakiluoy pa niya. Nagyawyaw ang usa ka gwardiya, “Mao gihapon ning bataa nga nangawat didtos luyo,” niya pa.

“Nasakpan na ni namo kadaghan!” Mihana kini siya’g sumbag sa bata ug miingon, “Hadlokon og media ba, dapugon ta man ka gyod ron!” Mitan-aw kini siya sa mga lumalabay nga nasangit sa maong kasikas ug miingon, “Ako, maglagot gyud ko’g kawatan. Angay ni silang pamatyon!” Ang batan-on nga pulis mihulbot sa iyang radyo og mikontak dayon sa labing duol nga presinto kay iyaha unta nga ipakarga ang bata.

Padayon nga naghilak ang bata, “Ako-a lagi ni, kuya!” samtang naningkamot og bira sa duha ka tubo. Nagbarog ko sa atubangan ning tanan. Ang bata usa lang ka tikang gikan sa akong tiilan. Buot unta pod ko moyatak sa maong tubo, dugang gibug-aton batok sa kawatan. Apan buot sab kong molangkat sa mga tiil sa mga guwardiya palayo sa tubo aron buhian ang itomon kaayo nga bata.

Ang atong pulis nga nanawag sa presinto, mikalit lang og katawa, lagmit adunay kataw-anan nga nadunggan sa radyo. Ug miingon dayon kini, “Mao lagi, wa tay masapi ani.” Pagkahuman niya og storya sa radyo, miingon dayon kini sa bata, “Kadaghan na man diay ka nasakpi, dong.” Milingi kini sa gwardiya, ug miingon, “Wa man kahay reklamo ang tag-iyas tubo?”

Wala motubag and duha ka gwardiya, milingo-lingo lang kini nga dalang panakla apan nagpabiling nagyatak sa tubo. Niining tungora, adunay gamay nga kaamgo nga misanting sa akong hunahuna. Dili moralista ning mga gwardiyaha. Ang pagyatak-tamay nila sa bata walay kalabotan sa trabaho o sa tagsa-tagsa nilang moralidad. Walay nagsugo kanila. Usa lang ang nagtukmod kanila nga moyatak sa tubo aron kapugngan ang pagsibat sa bulingit nga bata. Ah, selos. Usa ka dakong pangigi. Naibog sila sa nabuhat sa bata. Namuti sa dakong kasuya ang ilahang kalimotaw tungod kay nabuhat sa bata ang hagbay ra nilang gitinguha apan wala mabuhat tungod sa dakong kahadlok.

Pipila ka higayon, mibati sila’g dakong kaibog, gusto usab sila mangawat og tubo, apan sayod sila nga dili kini mahimo, sugo ug subay sa saktong binuhatan. Gusto nilang silotan ilang kaugalingon tungod sa daotan nilang gitinguha, apan dili kini nila mabuhat. Ang pag-abot sa bata nakahatag kini kanila og saktong kapahungawan sa maong silot. Ang pagsilot sa bata, mao usab ang pagsilot sa ilang kaugalingon.

Kabahin diay sa tubo, mao kini ang headline sa Banat niadtong Octobre 24: "MGA DIWATA MIPUTOL SA TUBO SA TUBIG." Ug mao kini ang lawas sa maong balita: “Napakgang karon ang operasyon sa Catmon Water and Sanitation Service Cooperative (Cawassco) gumikan sa tuo-tuo sa pipila ka mga molupyo sa mga engkanto ug mga diwata sa kabukiran diin nahimutang and tinubdan sa tubig.

“Kini usab ang nakaaghat sa kadagkoan sa Cawassco sa pagpasaka og kiha batok sa mga “diwatahan” human nila gitumbok nga maoy namutol sa tubo gikan sa bukid aron dili na makadagayday ang tubig padulong sa pundohanan niini.

“Matod pa ni Romeo Arrabis, general manager sa Cawassco, nga usa ka pagpakaulaw sa pamasangil sa mga diwatahan nga ang kooperatiba ang hinungdan sa pagkahugno sa yuta sa bukid gumikan sa giingong kasuko sa mga engkanto…”

Sa susamang adlaw usab, sa kaatbang nga mantalaan nga Superbalita, ato usab nga mabasa ang mosunod nga balita nga giulohan og: “NAG-SEX SA SIMBAHAN: Manag-uyab naghabol ra sud sa compound sa simbahan sa Talisay; kay udto, gikalingawag tan-aw sa mga tawo.”

Ania ang nag-unang parte sa maong balita: “Haskang dimalasa sa managhinigugmaay nga naghilawas sud sa compound sa Santa Teresa de Avila sa Poblacion, Talisay City kay nasakpan kagahapong adlawa... Ang babaye gihulagway sa kapitan sa Poblacion nga si Teodoro Belleza nga maoy nidakop kanila nga nasuko pa nga gibadlong ug nanghagad pa kon kinsay mosunod…”

Pipila pod ka semana ang milabay, adunay nakit-an nga kamot nga gisulod sa garapon didto sa sanitary landfill sa Inayawan. Gi-report kini sa mga scavenger sa kapulisan dili tungod kay talagsaon kini. Gani, kalain-lain na lang nga parte sa lawas sa tawo ang pirming makit-an dinhi sa maong landfill. Usahay mga gikabahong nga mga kumagko, mga gilaplap nga dughan sa kababayen-ang may kanser, mga tungol sa wa mailhing mga pasyente.

Gi-report kini sa mga scavenger didto sa kapulisan tungod kay di lang dugay, lab-as pa kaayo ang nabalitang “chop-chop girl,” kadtong gihiwa-hiwa nga babaye didto sa Talisay. Tingali, nagtuo kadtong mga scavenger nga may kalabotan kadtong kamot sa garapon sa chop-chop girl.

Nahibaw-an nga ang kamot diay gikan sa basurahan sa Cebu City Medical Center (CCMC). Ingnon tang hospital waste diay kadto ug gipasagad lang og labay didto sa Inayawan ang maong kamot.

Pipila sa akong mga estuyante sa Investigative Journalism ang mihimo og imbestigasyon niini ug ilang nahibaw-an nga ordinaryo na diay kini sa Inayawan landfill, nga adunay gipanglabay nga mga parte sa lawas sa tawo, usa kini ka dakong violation sa balaodnon kabahin sa hospital waste.

Samtang nahitabo kini, didto sa eskina sa Sambag Uno, adunay nagtagay, nangantang dinuyugan sa gitara. Usahay, gitawag nila ang ilang kaugalingon og “whity-whity band” tungod kay lagi, kutob ras chorus ang makanta ug way tiwas-tiwas ang ilang pag-awit. Pipila lamang ka mga kanta ang ilahang mahuman, sama sa Horse with No Name ug American Pie, tag-as apan matiwas man gyod.

Dunay milabay nga babaye, ug sa dihang nasiplatan kini nila, misugod dayon sila og awit, “Beautiful girl….” Milingi ang babaye, ug sa iyang paglingi, milikoy usab ang kanta sa mga bugoy, “Aw dili di-aaayyy…”

Pipila lamang kini sa mga greatest hits sa eskina Sambag Uno. Dunay mikanta og Impossible Dream, apan sa dihang miabot na ang awit sa parteng, “To reaaaach, the unreachable….” Tungod kay pwerte na mang habuga ang mosunod, gitudlo na lang nila ang bituon sa langit, ingnon tang nahimo nilang visual aid ang langit.

Yuna pa, niining tungora, tugoti diay ko sa pagpasabot kon nganong gitagsa-tagsa ko ni pagsaysay kaninyo ang mga tipik sa kasinatian dinhi sa Sugbo diin ako nahimutang. (Hinuon, usa ka dakong irony ang pulong nga “nahimutang” tungod kay sulod ning mga katuigan, pabilin kong nag-alipasa dinhi sa akong dakbayan og wala gayud mahimutang.)

Makadaghan ang higayon nga mahimo na kong makalarga sa gawas tungod kay ako usa man ka rehistrado nga nars, apan pipila na lang ka tuig ang milabay, ania ako natanggong sa pamantalaan sa SunStar Cebu isip usa sa mga editor niini.

Matag adlaw, magkalainlaing sugilanon ang motugpa sa akong lamisa, adunay mga trabahante nga nahagbong ug nalumos sa septic tank, adunay lima ka kinse-anyos nga mipusil patay sa ilang klasmeyt atubangan sa gate sa ilang eskwelahan, adunay magsusulat nga naghikog, adunay mayor nga mora’g lone ranger, estudyanteng nars nga napusilan-patay tipon sa mga rebelde.
Matag manunulat adunay gitawag ta’g breeding ground kon diin mohinog ang iyahang materyal.

Gipili ni Sherwood Anderson ang Winesburg, Ohio; ni Gabriel Garcia Marquez ang Arataca, Colombia; ug gipili usab ni Ohan Pamuk ang Istanbul, Turkey. Ug matud pa sa manunulat ug akademiko nga si Tem Montes, si Lina Espina Moore, nagsulat usab sa Espelita St. Dili sa ingon nga buot kong motupong sa ilang kalibre, apan susama nila, aduna silay sense of place, ingnon tang diha lamang sa usa ka lugar nagtuyok-tuyok ang ilang mga sugilanon. Dinhi usab natanggong sa Sugbo ang akong mga sugilanon: sa Sambag Uno diin ako matawo ug nahulma akong kabatan-on, sa Kamagayan diin ko nasaksihan ang kangitngit ug kahayag, ang P. del Rosario diin ko nagtudlo sa usa ka unibersidad ug isip editor sa usa ka mantalaan. Ayaw og kahibulong nga kining tanan malakaw ra gayud. Sulod sa traynta ka tuig og labaw, dinhi lamang nagtuyok-tuyok ang akong kinabuhi. Ingnon tang matag istasyon sa akong kalibutan, walking distance lamang ang tanan.

Matag gabii, nagkalainlaing sugilanon ang motugpa sa akong lamisa. Isip tigsugilon, wala na koy labaw pa nga gipaabot. Kon ang manunulat ni Anderson nagpaabot og damgo aron iyang makit-an ang usa ka prosisyon sa mga “grotesque” nga hulagway, dinhi usab sa “in-tray” sa akong lamisa ang mga nagkalainlaing hulagway sa akong kalibotan.

Nagtuo ako kaniadto nga labaw niining tanan, adunay usa ka labing importante nga sugilanon. Ako kining gipaabot matag tugpa sa mga papel sa akong lamesa. Usa ka higayon, ang akong suod nga higala, mipusil-patay sa iyahang uyab sulod sa taxi human niya nasayri nga nakigkita diay kini sa Amerikano niyang pen pal. Sa dihang nagkadugo na ang iyahang uyab, dayon pud niyang punterya sa kwarentay-singko sa iyahang agtang. Milanding intawn sa headline ang akong amigo, nahitugpa ang iyang sugilanon didto mismo sa akong lamisa usa ka adlaw kaniadto, ug ang labing una nga pulis nga mi-responde dayon ngadto sa lugar diin kini mahitabo, usa usab sa among higala. Kagamay sa akong kalibotan, ug sa gikaingon ko na, walking distance lamang ang tanan.

Ug didto sa haya sa among amigo, among nakit-an nga labihan kabaga sa make-up nga gibutang sa iyahang dagway sa taga-punenarya. Imbis kami magmagul-anon, kami nangatawa kay morag bayot tan-awon ang among higala. “Kalami bang ituwad ning lungona,” sagol kamingaw, sagol bugal-bugal ang reaksyon namong managhigala.

Taliwa niining tanan, nakaamgo ko nga dili gayod moabot ang gipaabot kong sugilanon nga molabaw sa tanan. Bisan pa og sukdon kini nakong tanan pinaagi sa akong pagka-peryodista: proximity, timeliness, prominence, relevance, oddity. Apan matag tipik sa sugilanon nga molanding sa akong lamisa, parte kini sa usa ka mas halapad nga narrative. Ug dinhi, labaw kong nalisang. Labihan ka dako diay sa akong responsibilidad sa akong materyal—sa kalibutan nga buot kong itagik sa pulong.

Sa dihang gilusad ang akong unang libro sa Kahayag (pastilan ning mga pangalan!), usa ka resto-bar sa dakbayan sa Sugbo, mibati ko og usa ka law'm nga hapdos sa akong dughan. Ang pagkapatik sa maong mga sugilanon mahimo unta nga higayon nga mahiuli na kini sila ngadto kon diin man sila nagagikan. It should have been an occasion for my stories to come full circle. Apan wala kini mahitabo. Buot unta ko nga ang maong libro ilusad didto mismo sa Sambag Uno, sa Kamagayan, diin madunggan kini sa mga tawo kansang mga hulagway nanggawas sa akong mga sugilanon.

Yuna pa, mokambyo usa ta gamay kabahin sa pulong. Dihay usa ka higayon nga miadto ang among silingan sa kapulisan aron magpa-blotter sa iyahang reklamo. Matod pa niya, “Giungad sa baboy sa among silingan ang amoang masitasan.” Pwerte kunong niyang lagota kay nangalarot intawn ang iyahang mga talong ug okra, lakip na ang mga orchids nga gipangga gyod intawn niya. Nahurot kining tanan og hasmag sa dakong anay sa among silingan.

Ug tuod man, namati ang pulis kaniya nga walay tingog-tingog. Dakong relibo sa maong pulis sa dihang milakaw na ang among silingan. Apan ang pangutana: Giunsa man pagsulat sa pulis ang reklamo sa among silingan didto sa iyang blotter report? Ingon niani: “…the neighbors’ big pig bulldozed the neighbors’ many plants.” Pastilan!

Ang police beat reporter diay nga bag-ohay pa intawn sa trabaho naglibog kon unsaon niya pagsulat ang iyahang balita sa ininglis kon ang blotter lamang ang iyahang basihanan.
Apan sayod siya kon unsa ka kataw-anan ang paghubad sa pulis sa gisaysay sa among silingan. Apan naglibog kini siya. Iyaha bang ihubad sa tarong nga ininglis ang maong panghitabo o pabilin niyang isulat in its original form ang blotter nga iyahang nabasahan? Kon pananglit pilion niya ang ikaduha, lagmit kataw-anan ug malingaw ang mga magbabasa niini. Seryoso nga desisyon ang nag-una.

Ang journalist sa usa ka mantalaang ininglis nag-atubang sa dako ug makalilisang nga hagit sa paghubad sa mga panghitabo sa iyahang komunidad pinaagi sa pulong nga hinulaman. Mao kini ang iyahang tahas matag-adlaw. He is tasked to translate his world happening in a different language. Labad sa ulo kining tahasa.

Miingon si magbabalak Simeon Dumdum Jr. makausa nga, “It all boils down to competence. If you can pull it off using the English language…” Ang iyahang gihisgutan ang mga magsusulat o creative writers, ug dili ang mga journalist.

Pipila ka higayon misuway ko’g sulat ug sugilanon sa Iningles. Tuod man, nahulma kini. Apang subo kaayo palandungon nga it could never come close to home. Lahi ra gyod. Adunay gitawag og texture nga dili gyod matagik sa pulong langyaw. Tingali mahubad kini sa pipila nga mas labawng tang-an mo-Iningles.

Apan gikinahanglan sa manunulat nga magpaduol sa iyahang materyal ug ang pagtagik sa iyahang kaugalingong kasinatian pinaagi sa natural niyang pinulongan mao ang labawng tam-is nga higayon sa aktong pagsulat. Kon ang pulong ug ang kasinatian dili managlayo, anaa diha ang tinud-anay nga catharsis sa manunulat. Magawsan man gyod siya sa tumang himaya.
Ug kay ang materyal man mao ang naghatag og mandato sa pulong. Sulti pas among silingang watsinanggo, “Ang buang ray mag-Iningles.” Kon tuhoan nato siya, labing siguro, maawayan ta sa kadaghanan.

Apan dinhi tinuod sa pagsulat sa pulong Bisdak nako nakit-i ang tinuoray kong tingog. Kon mag-Iningles ko, mora ba og namustora ko nga susama ni Brad Pitt o Leonardo de Caprio. Apan putot lang gihapon, bisan unsaon. In English, writing seems to go down to mere mimicry. Apan sa Bisdak nga panulat, pastilan, lupigon pang orig nga hinapay ni Pedro Bukad, ang silingan namong mantikaon og buhok.

Kabahin diay sa bata nga akong gihisgotan sa unahan. Duol ra kaayo ang pulong “Sugbo” ug “tubo.” Gibawn ko matag adlaw ang hulagway sa bata samtang kini naghilak nga nagkupot sa tubo nga giyatakan sa duha ka gwardiya. Mitunol ko’g sinsilyo sa bata ug mihangyo sa mga gwardiya nga buhian na lang. Ug tuod man, nasulbad ang tanan. Nasulbad ang tanan, walay labot sa sugilanon nga natanggong sa akong alimpatakan.

Apan, sagdi lang. Wala pa mahuman ang tanan. Sa akong lamisa matag gabii, nag-awas-awas pa ang mga sugilanon. Ang Sugbo diin akong nahimutang, usa ka tinubdan sa way kataposang mga sugilanon. Sumpay kining tanan. Sama nga sumpay ang akong pusod sa Sugbo ug sa pulong diin ako labawng' matinud-anon. (TAPOS)

ang aktibistang gi-syphilis

2008-09-28T02:14:00.000-07:00

“A mysterious epidemic, hitherto unknown, which had struck terror into all hearts by the rapidity of its spread, the ravages it made, and the apparent helplessness of the physicians to cure it.” --- usa ka paghubit sa sakit nga syphilis sa sayong bahin sa ika-16 siglo

I

Gradweting na ko sa usa ka inila ug dako nga unibersidad sa siyudad sa Sugbu. AB English, ug usa ka ultimo nga staffer sa among student publication. Pangandoy unta nga mahimong editor sa pamasin nga pinaagi sa ranggo, maangkon ang kagawasan sa pagpadayag ug pag-usab sa giabog ug gilawalawa nga mga sistema ug kinaiyahan ning katilingban.

Apan nagpabilin kining usa ka pangandoy kay lagi, ubos ra sa singko ang akong hayt, gamayg tingog, ug mokiat lang kon hubog. Dili katuohan, ug paita, gianggaan og Putot.

II

Mitakilid ang eroplano. Didto ko sa daplin sa may bintana nga naglingkod. Sama sa camera, ang kwadradong bintana mipakita og mga ginagmayng hulagway, mga snapshots sa kalibotan: ang panganod, mga isla sa dagat, ug ang mismong dagat nga pwerte ka lapad. Matudlo lang nimo ang mga baruto tungod sa nipis kaayong mga badlis niini sa panit sa dagat. Mao kini ang sarang argumento sa bili sa usa ka tawo, kon hisgutan na gani ang mortalidad. Gamay ra ang tawo kon sutaon, matod pa. Usa lang ka aw'm o badlis sa panit sa dagat.

Apan nahinumdom ba kamo ni Onel de Guzman? Kadtong estudyante nga mihimo niadtong “I Love You” virus sa Internet. Ang virus mikatap ug hilabihang dakoang impeksyon sa cyberspace. Gani ang mga intelligence sa Amerika ug Europa, nahulga gyud sa maong impeksyon, mibungkag kini sa pipila ka mga importanteng mga files nila.

Nan karon, kon si Onel imong pagatan-awon kon anaa ka sa daplin sa bintana sa eroplano, unsa man kadak-a ang batan-on. Adunay gitawag og mga “hacktivists”, mga tang-an nga mga batan-on nga sulod lang sa ilang hilom ug tago nga lawak, adunay mga panghulga nga nahimo sa kalibutan.

III

Tulo na ka semana ang milabay human magsugod ang klase, ug ang among editor nga si April Aquino nagpatawag og meeting, nanghatag na siyag mga assignments. Sa way pagbalibad, yango na lang tanang staffers sa iyang mando. (Kon dili pa tungod sa iyang kandiis, akoy unang mobalibad). Ania ang memo:

December 1, 1994

ATTENTION: LIST OF ASSIGNMENTS FOR THIS SEMESTER
Gaudencio Macaraya - New University President (profile)
Marie Puyo - Intramurals '94 (news feature)
Edwin Castillo - Miss Intramurals (interview)
Jesus Dorado - X'Mas Vacation (essay, brief lang)
Aimee Gonzaga - Family Day '94 (photo essay)
Gwen Soronda - Math Week (list of quiz winners)
Anne Caligner - Interview Librarian (new arrivals)
Ramer Badana - On Shakespeare's Romeo and Juliet (essay, ang iyang mensahe sa kontemporaryo nga kinabuhi)
John Lastimosa - Interview Bonel Balingit (Si Dean Balingit is a relative of the new basketball star. Try contacting her.)

NOTE: THOSE WHO ARE NOT IN THE LIST MAY CONTRIBUTE EITHER A SHORT STORY OR A POEM.

Ug tingali ba kaha nga tungod sa akong hayt, pirmi lang kong makalimtan. Mikalot kos akong ulo samtang miagbay si Ramer, ang among Lit Ed, kanako sa paggawas namo sa opisina human sa meeting.

"Tabangan lang tika, Tot. Ayg kabalaka," matud pa niya.

"Sige lang, kay basig sa paglakaw kos Colon, may mapandulan pa diayng balak."

Apan dako ang akong kabalaka. Sulti pang April, ang sugilanon ug balak mahitungod gyod sa gugma. Kuno, kay tayming man sa Valentines ang among pagpagawas. Wa koy kalibutan ana. Daghan na kong gipanguyaban (puros taas pa nako), apan pulos lang kunot sa agtang ug lisngag sa ilong ang akong madawat. Ang sarang nilang tubag: "Kaon sag baynte ka sakong bugas!" "Pagsapatos sag habog!" "Hoy kaligo!" "Akong manghod na lang!" "Luoya sad nimo, oy!" Apan matod ko: No hurt feelings.

"Asa man ka ron?" ang pangutana ni Ramer.

"Mag-beer-beer lang sa. Kuyog ka?” tubag ko.

“Moadto pa kog library. Mag-research pa kog Romeo and Juliet.” Ug dayon niyang liko sa lobby, paingon sa taas.

IV

Ang “syphilis”, pagtuo ko, gikan sa duha ka pulong: Sisyphus ug Philippines. Nahinumdom ba kamo niadtong si Sisyphus?

Si Sisyphus anak ni Aeolus. Siya kadtong gisilutan sa mga ginoo pinaagi sa pagpaligid og dakong bato padulong ngadto sa tumoy sa bukid aron lang kini ihulog og balik sa tiilan niini. Simbolo kini nga nagpasabot nga adunay mga kawsa sa kalibutan nga bisan sa paningkamot, mahitugpa gyapon sa pagkakawang o pagkawalay pu'os.

(Sama tingali usahay sa kakawang sa kalihukan sa mga aktibista, sa armadong pakigbisog. Sa mga pari ba kaha. O kawang ba gyud kaha? Aduna ba gyud kahay utlanan o bisan tipik na lang sa paglaum nga magmadauogon ang kawsa sa linupigan? Mao kana ang mga dagkong pangutana.)

Sa sugilanon pas mga Greko, bugoy, bugalbugalon ug maro si Sisyphus. Gani, kadtong gikawat ni Autolycos ang iyang mga baka, nagbilin sila og mga tunob nga adunay imprinta nga “KINAWAT NI AUTOLYCOS.” Hilabihang lagota sa utro sang maro nga bugoy. Naisahan siya sa marukoy nga Sisyphus. Gibutangan diay ni Sisyphus ang lapa-lapa sa baka og sapatos nga gikulitan og mga letra.

Kay kini man gud si Autolycos, otro sang marukoy. Sa aktong pangpangawat, mahimo kini niyang wagtangon sa panan-aw ang maong butang. O kon di man, mahimo kini niyang usbon. Sama pananglit sa taming, mahimo kini niyang himuong bakos sa iyang pag-ikyas. Mahimo usab nga siya mismo mawagtang. Watsinanggo kining kawatana ngas Autolycos, mao tong gisapatosan ni Sisyphus ang iyang mga baka ug gikulitan ang mga lapalapa niini.

Adunay daghang mga paghugon-hugon kabahin sa silot ni Sisyphus. Sa dihang mipatighug na si Thanatos, kadtong ginoo sa kamatayon, aron kuhaon na ang iyang kalag, gigapos kini ni Sisyphus. Og, pastilan, nausab ang dagan sa kalibutan tungod niadto. Wa nay tawng nakabsan sa kinabuhi, wa nay mamatay. Nahibalik na lang ang normal sa dihang gibuhian ni Zeus si Thanatos.
Tuod man, nadala gyud nila ang badlungon nga si Sisyphus ngadto sa Hades, apan nakaipsot gyapon ang hinampak, mibalik sa iyang asawa ngas Merope (usa ka di ingon nato) aron kunohay kini kasab-an kon nganong wa siya tagai og tarong nga lubnganan. Hinuon, sa tinuoray lang, iyang gisekreto diay og tugon ang iyang asawa sa pagpalabay sa iyang patayng lawas ngadto sa sapa imbis nga unta ilubong sa tarong. Gibuhat kini niya aron aduna siyay pasangil nga makabalik sa kalibutan. Ug sa dihang nahibalik na siya sa kalibutan, kanunay kining manglipat sa kamatayon aron lang di na makabalik sa pikas kalibotan.

Mao kini ang hinungdan nga gisilotan kini siya pinaagi sa way katapusang pagpaligid sa bato ngadto sa tumoy sa bukid aron dili na kini makahuna-huna pa og laing plano sa pag-ikyas.

Apan buot natong hinumduman nga si Sisyphus mahigugmaon sa kinabuhi, watsinanggo, dili mahadlok mosukol sa mga dili ingon nato, dili mahadlok mousab sa dagan sa panahon. Mao kini ang mga gawi nga di angay sa mga mortal nga susama kaniya. Gikasuyaan siya sa mga ginoo.

V

Ang amahan ni Sisyphus ngas Aeolos mao ang ginoo sa hangin. Aduna siyay dose ka mga anak, ang katunga, mga babaye. Ang iyang pinuy-anan usa ka palasyo nga gama sa bronsi. Dinhi kini sila kanunay magpista. Dinhi usab niya tagui ang mga nagkalainlaing mga hangin.

Sa sugilanong Odyssey, iyang gitagaan si Odysseus niadtong sudlanan nga gama sa panit sa turo aron dinhi niya mahimong hipuson ang mga hangin. Apan sa dihang mibiyahi na si Odysseus paingon sa iyang pinuy-anan sa Ithaca, gihilabtan sa iyang mga tawo ang maong sudlanan sa pagtuo nga kini adunay mga gitaguang mga bahandi. Diha-diha, nasabwag ang mga hinipos nga mga hangin ug kini mipapha nilang tanan ug ang ilang yutang natawhan. Si Odysseus na lang human milabay ang panahon ang nakakita og balik sa maong yuta. Wala hinuon hisguti kon diin niya kini hikit-i.

VI

Bisan kinsa pay pasuginlon, bisan kinsa pang nasura, adunay mga nagkalainlaing bersyon kabahin sa sinugdanan sa kalibotan.

Ang hitsura sa Pilipinas, kon imong tan-awon, morag impeksyon sa panit sa kalibutan. Morag labhag sa til-as, morag dapaw, morag hangga, labi na gyud, morag agi sa sipilis. Katol tan-awon, gusto nimong kawton, gusto nimong kusniton, kuskuson, busdikon ang bungtod nga nagnana.

Kon padul-an, mora kinig kugan nga ningkubol. Dinhi nimo mas masud-ong kon diin kining impeksyona nagsugod, diin mikumbate ang resistensya sa lawas. Ang dakong bahin sa impeksyon nag-gikan sa Mindanao ug Luzon. Katag kini pag-abot sa kabisay-an, nagpasabot nga dinhi taliwa sa Pilipinas adunay mga pagsanta nga gihimo. Mao nga misimang ang impeksyon, mingkatag ngadto na dayon sa Palawan, sa Sulu, ug ngadto usab sa Batanes.

Unsa man kahay sinugdanan ining impeksyona? Di ba kaha iti sa agila? Kadtong agilang nakaigit sa tumang kalipay sa dihang iyang natupo sa sangka ang Dagat ug Adlaw?

Kay lagi, ang sipilis man god kuno, mikatap human sa biyahe ni Columbus ngadto sa Bag-ong Kalibutan niadtong 1493. Adunay mga pagtuon nga nagmatuod niini. Adunay mga nakit-an nga mga bukog sa mga tawo nga nabuhi niadtong mga panahona, ug nakit-an ang kagaw nga karon gitawag og Treponema Pallidum. Hinuon aduna say nagtuo nga hagbay ra ang syphilis mingkatap. Nasaypan lang hinuon kining sangla.

Ang kining Syphilis (sukwahi sa akong pangagpas) gikuha kini sa pangan niadtong batan-on nga nahisgutan niadtong usa ka balak sa Latin. Usa kadto siya ka saop nga tig-atiman sa mga karnero. Niadtong balaka, gitawag kadtong sakita og “Great Masquerader”. Tungod lagi kay ang simtomas sa maong impeksyon, pareha ra man sa ubang mga sakit. Sa ato pa, sundogan. Way originality.

VII

Alas otso nas Junquera sa My Place. Ikalima ko nang botilya, ug paminaw ko, kulang pa. Nanggilok ang akong dunggan sa dihang nakita ko ang babaye nga mitutok og hait kanako --- mata nga gipanag-iya sa usa ka babayeng maanyag ug taas pa nako.

Ug kalit may nanguhit sa kilid. "Tres sintos lang. Ikaw nay bahala sa gawas." Wa ko katingog. Og mipadayon ang maong tawo. "Kon di nimo kaya, dungan lang mos akong migo. Tagsintos kwinta mo." Pulong niya samtang miagbay sa iyang tupad.

Midagkot og sigarilyo ang maong babaye ug mipahiyum kanako sa dihang nahawanan na sa aso ang iyang nawong. Iyahang tiil midapat sa salog bisan sa kahabog sa lingkuranan, samtang ako, milabyog-labyog sa tiil, naghangos sa kahinam. "Ako na lang usa. Bisag kuwatro sintos pa!"

Usa lamang sa mga lungag sa bungbong sa dalan Colon ang among gisudlan.Usa ka lodge, ginganlag Rainbow Foreign Exchange, ambot ngano. (Sukwahi sa pagtuo sa mga langyaw, dimalas ang bangaw. Ayaw gyud ni tudlua kay maputol imong tudlo.) Miagbay ang maong babaye kanako. "Ako diay si Rose. Ikaw?"

"Ener. Pero gianggaan og Putot." Milanog ang talidhay sa hawan ug hilom nga lobby sa Rainbow Foreign Exchange.

Usa ka oras ang akong gibayran sa kuwarto. Midiretso si Rose sa sulod, nag-una nako, samtang gipaabot ko pa ang sukli.

Pagtuo ko, dili lang siya makausa mipatighulog dinhi.

"Tissue paper, naa ka?" Pangutana sa receptionist sa dihang miabri sa drawer.

"O, dad-a ni."

Usa lamang ka 10 watts nga bombilya, sa bana-bana ko lang, ang mipuli sa unta nga kangitngit nga mipuno ining kwartoha.

"Ngitngita sad, uy!"

"Ang-ang kay kon sug-an og mahalon, pangawaton man," tubag ni Rose samtang mipahiluna sa iyang hip-hop nga beste sa usa ka gamayng lamisa sa kilid. Gisultihan ko siya sa pagbantay kay basig mahulog ang tres sintos nga gihatag ko kaniya.

"Wala na nako. Tua na ni Jun," tubag niya.

"Giunsa ninyo pagkaila ni Jun?" akong pangutana.

"Bata pa mi, kaila na mi."

"Imposible!"

"Igsuon gud mi. Sige na uy. Chismoso sad ning putota, ay!"

Mihipos siya sa iyang buhok, milugpit sa lastiko sa iyang ngabil, ug dunay miunlod sa iyang aping nga nahimong kandiis. Usa kini ka dagway nga pagadakpon sa hangin samtang nagsakdapsakdap sa kabulakan, gunitan sa hugot, ug palup-itan sa usa ka libro sa balak. Nahasulod ang naghubo niyang kaugalingon sa kwadradong bungbong sa maong lawak. Pagtuo nga anaa ko sa museyum ug wa sa Rainbow Foreign Exchange, apan sa dihang nakita ko ang mga badlis sa samad sa iyang kamot nga morag mga badlis sa bangaw nga nahilis, ang kalit kong kahiamgo.

"Ngano man na?" ang pangutana ko, samtang gitudlo ko kini.

"Sus, uy, sige na. Unsa man ka, mokayat ka, di?” ug dayon niyang hapak sa akong tudlo. (Kon bangaw pa kadto ug dili lang badlis, pastilan og naputol akong tudlo!)

Makusganon sa akong pamati ang iyang pulong ug gipahiluna ko na lang ang akong maong ug brief ibabaw sa iyang hip-hop sa lamisa sa kilid. Mibikangkang siya samtang naghigda, og pinaagi sa kamot, misinyas kanako pagpaduol. Niadtong tungora, ako mitalidhay. Kon ang pagpakighilawas dili okupado sa pagbati, makita mo, sa pagsugod pa lang, tataw, sama kamo sa duha ka unggoy nga nagduwaduwa.

"Sige na! Peste, kadaghag arte!"

Misugod kog kamang paingon kaniya sa dihang namatngonan ko ang patik niya sa may bugan: Romil. Ug sa letrang "i", adunay kasingkasing nga mipuli sa tuldok.

VIII

Ang bugan mao kini ang parte sa lawas nga may igong kainit. Nagkinahanglan man gud og kainit kon magbuhi kag semilya. Dinhi usab nahimutang ang kinatawo, matawo ka man o hayop. Ang bugan usab managkaluha.

Kabahin sa bugan ug kaluha, nahinumdom ko ni Balituk, kadtong anak ni Bugan ug Kinggauan, kadtong managtiayon nga mga Ifugao. Ila kadtong gitunga si Balituk. Apan, ining puntoha, isaysay ko usa ang sinugdanan:

Si Bugan man gud dili ingon nato, taga Ikaupat nga Langit kadto siya, gamhanan. Mipatighulog lang to siya dinhi sa yuta aron makigminyo ni Kinggauan, kadtong ulitaw nga mamitikay rag hayop sa kabukiran. Nakit-an kadto siya nga way sapot ni Bugan sa dihang mipundo ang maong daga sa panganod duol sa kalibotan.

Ug tuod man, ang gibantog nga pilian naibog sa ulitawo. Nananghid dayon kini sa iyang amahan nga buot molugsong sa kalibutan. Ug tuod man, gitugutan ang maong daga. Nagdala kini og bahag ug sudlanan sa kan-on. Mao kini ang iyang gipakita ni Kinggauan sa iyang pag-adto sa payag nga puloy-anan sa ulitawo. Ug dito, nagkaila ug naminyo ang duruha.

Tungod lagi sa gahom ni Bugan, gikasuyaan siya sa mga kasilinganan. Usa ka adlaw, gilibotan sa mga silingan ang pinuy-anan sa magtiayon og mga pipila ka mga tanum ug mga isda. Tungod niini, gihubag-hubagan si Bugan. Nanurok ang mga dapaw, hangga, labhag sa iyang kalawasan. Dinhi magsugod ang mga lisud nga desisyon sa magtiayon.

Niabot na lang kadtong higayon nga sa ilang panagbulag gitunga nila ang lawas ni Balituk. Ang ubos nga bahin tua ni Bugan ug ang ibabaw tua ni Kinggauan. Ug tungod lagi kay gamhanan man si Bugan, pinaagi sa pipila ka yamyam, natubuan rag lawas ug ulo ang iyang bahin sa anak, ug ginganlan dayon niya kini sa samang pangan, Balituk. Apan kadtong parte nga tua ni Kinggauan, wa gyud intawn hitugki ug sumpay: kinataw, bugan, paa, bitiis, tiil. Miabot na lang ang panahon nga misugod nag dugta kini, og tungod sa hilabihang kaisog sa baho niini, miabot kini sa Ikaupat nga Langit ug ngadto na dayon ni Bugan.

Pwerteng sukoa ni Bugan, ug tungod niini, iyang gihimong ulo sa langgam nga mang-ak kadtong nadugta nga Balituk. Ang maong langgam may mata nga santing kaayong mosiga makasamad sa kangitngit. Matud pas mga tawo sa Kiangan diin nagpuyo si Kinggauan, mao kini ang maitom nga langgam nga mosinyas ug dautang mga panghitabo.

Ang dunggan sa maong nadugta nga parte ni Balituk iyang gilabay ngadto sa lasang, ug sukad niadto adunay mga nanurok sa mga kahoy nga morag mga dunggan. Ang ilong usab didto punta sa lasang, ug nanurok usab kini. Ang buhok nahimong mga ulod. Gikan sa panit, gilangkat ni Bugan ang usa ka pulang langgam nga gitawag og kukuk. Katunga sa dugo nahimong mga kwaknit ug pinaagi sa atay namugna ang usa ka sakit. Pinaagi sa nadugta nga lawas ni Balituk, namugna ni Bugan ang mga nagkalainlaing mga sakit og dimalas sa kalibutan.

Ug mao kini ang angay tang hinumdoman. Ang dila nga hilabihan nangalisbo mao kuno ang hinungdan sa panghubag sa dila sa mga kalalakin-an. Matambalan lang kuno kini pinaagi sa paghalad og itlog o manok ngadto ni Bugan. Ug pinaagi sa dughan sa manok, naghimo si Bugan og hilabihan ka la’a nga serpente. Ug ang dughan sa serpente migawas ang usa ka dako kaayong bangaw.

IX

"Ig-unsa nimo si Romil?" ang akong pangutana.

Wala siya motingog. Hinuon, mikupot sa akoa ug mibira niini sa hinayhinay. Aduna siyay kamot nga makakoryente, mipahayag og dako sa 10 watts nga bombilya. Pamati nga usa ka liti miduslit sa pabilo sa kailadman.Gisudlan ko ang iyang pagkatawo, apan sa akong kamubo, ubos ug dili maabot ang iyang aping sa akong halok. Akong gipamulong sa kaugalingon: dili maangkon sa hingpit! Dinhing tungora, mora kog si Sisyphus nga nagpaligid ug bato sa bungtod sa lawas ni Rose. Kawang ang tanan.

Alta presyon! Kalit milanog ang paglamba sa pultahan, samtang nangahibat ang mga tayang bisagra niini. Milakra og puti ang sapatos nga misipa kanamo sa kahigmat.

"Ganiha ra kong pinangita nimo!" pulong sa tawo samtang mibira sa buhok ni Rose, ug mipadayon, "Imo na lang kong ilad-ilaron karon ha! Diin ka?"

"Mil, intawn," pangadye ni Rose.

Mibunal ang maong tawo sa iyang bakos, ug milabhag ang buckle nga spracket sa motor sa bukobuko ni Rose samtang hugot ang pagkupot niini sa buhok sa maong babaye. "Gihigugma tika. Nganong giingon ani man ko nimo?" ang pulong ug hilak sa maong tawo. Padayon ang pagbunal.

"Intawn, Joy, kuyog nako!" singgit sa maong tawo. Diha-diha, mas taas pa ko nilang duha. Gani, akoy kinatas-an, nahimo kong Balingit.

"Di na nako kaya, Mil!" tubag ni Rose.

Niadtong tungora, samtang gisul-ob ni Rose/Joy pag-usab ang iyahang hip-hop, adunay kahilom nga sama sa usa ka suwat human maabrihan ang sobre: Dear _________. Gisud-ong ko pag-ayo ang ilang mga lihok. Hugot ang ilang inagbayay sa dihang mibiya. Naimadyin ko sila nga usa ka bisagra, bag-o ug dili tayaon. Dili sama sa mga nangahibat nga bisagra sa gubang pultahan ining kwartoha.

Miduol ko sa receptionist nga gialimungawan pa, aron pagpaningil sa sukli, kay lagi wa ko moabot sa usa ka oras sulod sa kwarto. Ug wa pa gani mokabat sa usa ka oras nga kalipay. Apan diay, bayad kadto sa oras, kasubo man o kalipay.

Migawas ko sa Rainbow Foreign Exchange, hilom na ang kadalanan.

X

Higala kong Ramer, si Romeo ug Juliet wala sa library. Ania sa Junquera, ginganlag Romil ug Joy. Ug, Mer, si Sisyphus, si Kinggauan, si Romil, pulos kadto sila nahigugma sa mga babayeng dili sama nila. Si Merope, si Bugan, si Joy, pulos kadto mga dili ingon nato.

Ug, John, saksi si Balingit niini.

XI

Humot ang usa ka pahina sa stationery ang akong gigamit:

February 13, 1995

Dear April,

Ugma sa Fuente, 8pm.
I LOVE YOU.

Love,
Ener

P.S.
Ayaw pagsul-ob og hip-hop.

-- JANUAR E. YAP
Cebu City, Philippines

ang tambuli sa bata sa mahayag

2008-09-23T17:09:00.000-07:00

SUGILANON

NIBIYA siya ug nanumpa, siya dili na mobalik sa Maglantaw. Way tumong ang paglakaw. Karon anaa, ugma wala na. Lumalabay lamang. Tanang dapit may iyang kadugtong dalan nga masubay ngadto sa laing habig sa wala pa niya mataak nga kalibotan. Latagaw. Dili kahawiran ang kasingkasing samaran nga nangluod sa tawhanong pakig-uban. Tawo nga may kagahapon apan way ugma nga pangitaon. Ang kahimatngon mao lamang ang karon. Ang pagpakabuhi nga way damgo nga pangayoon, dihang, usa ka adlaw nahibutho siya sa Mahayag. Usa ka dapit daplin sa dagat kansang lumad nga katahoman wala pa masan-ot sa hilabtanong kamot sa buhilaman.

Nakit-an niya siya sa baybayon. Usa siya ka bata naglingkod sa bangka nga gikulob ilawom sa kalubihan daplin sa baybay. Nagbitbit siyag kinhasong kabhang nga naghinan-aw sa kabataang nagdula sa baybay. Apan way kaikag mahimong kabahin sa binatang kalingawan nga nagpahuwas sa kabigsa sa ilang kaluhag dinha sa bunbon.

Kapanuigon siya sa iyang anak tan-aw niya. Ang anak sa gugma nga nahimo niyang kahiubos. Niabot siya sa kalibotan apan gipatay niya ang iyang inahan. Kahiubos na man niya. Labihan ang iyang kahiubos nga siya niluwat sa iyang trabaho ug naglatagaw sa nawong sa yuta.

“Wa ka lagi moapil nilang nagdula?” Niya nga nilingkod tapad sa bata sa bangka nga gikulob.

Nipahiyom ang bata. “Kinsa gani ka?”

“Ako si Lando. Ikaw? . . .”

“Si Along.”

“Edad?”

Gipakita sa bata ang wala niyang palad ug usa ka tudlo sa iyang tuo. Niyango si Lando. Kapanuigon niya ang iyang anak. “Ang Mama?” Nakapangutana siyang nahinumdom sa buotan niyang asawa.

“Wa na . . . “

“Unsay wa na?” Nahatutok siya sa bata nga gibatig kahingawa.

“Wa na koy Nanay.”

May nangusi sa kahiladman ni Lando. Sama sa iyang anak ang bata wala nay inahan. “Imong tatay?”

“Wa ko hibaw. . . “

“Kinsa diay gipuy-an mo?” Ni Lando nga nahingawa sa batang nabuhi nga wala
nay mga ginikanan.

“Nanang Mayang.”

“Naa ka diay sa imong lola.” Nibati siyag kaluoy sa bata. Sama ni Dodong niyang anak. Ang bata gibuhi sa apohan.

“Diin diay ang inyo?” Nangutana niya ang bata.

“Layo, Along. Layo kaayo …”

“Di maabot lakawon?”

“Dili. Daghang dagat tabokon.”

“Hala… Layo diay … Nakaabot lagi ka nganhi?’

Nahilom siya. Di niya kasultihan ang bata sa iyang kahiubos. Samaran ang kasingkasing. Naa ang haya sa gugma. Ang kagahapon nga di ikalubong. Kay tam-is alang kaniya ang paglatagaw nga magsangguyod sa patay nga kagahapon kay sa mangita sa kalipay sa bag-ong adlaw sa iyang kinabuhi.

“May gipangita lang Along.” Namakak siya pagtan-aw ang bata naghulat sultihan.

“Dinhi sa Mahayag?”

“Basig nia.”

“Unsa gani, Noy Lando?”

“Ang kalipay, Along.”

“Kalipay?” Nilingin ang mga mata sa bata.

“Mao. Nia tingali sa Mahayag.”

Nagpanglingo si Along. “Dili unta sila manglayas…”

“Kinsay nanglayas, Along?"

“Si Mrs. Punay ang maestra sa Mahayag nag babysitter sa Hongkong. Ang akong ninay domestic helper sa Saudi. Si Nayda ang rayna sa pista, dancer sa Japan. Ang akong tatay nilakaw sad kon hain siya…”

“Nangita lang silag kwarta.” Gipasabot niya ang bata. “Mobalik ra sila. Mingawon sila. Ang Mahayag ilang kalipay. Inig kadako nimo, mobiya ka sad. Apan mobalik ra sa Mahayag.”

“Di ko molakaw, Noy Lando.”

“Dili?”

“Hulaton ko si tatay. Hulaton ko siyang mobalik sa Mahayag.”

Nakatan-aw si Lando sa bata. Nakita niya ang panagway sa iyang anak nga namintanan nga nagpangita sa iyang amahan sa mga tawo nga nanglakaw sa dalan.

Nadiindiin na kadto siya. Apan ang iyang mga tiil manubay gayod sa dalan balik sa Mahayag. Gipaila siya ni Along sa iyang nanang. Sa apohan niya hisayri dihang may gipalit si Along sa tindahan nga ang inahan ni Along iyang anak. Namatay si Leonora nga nanganak ni Along.

Nahatalunong si Lando. Kinsay magpalandong sa panagsibong hitabo sa kagahapon hisindolan niya dinhi sa Mahayag. “Si Along nagsulti nilakaw ang iyang amahan.” Naikag si Lando masayod sa tawo nga gipaabot sa anak mobalik niya sa Mahayag.

“Bitaw,” sa apohan nilantaw sa bentana kon wala pa ba si Along. “Patay na ang iyang amahan.”

“Patay na?” Nilaghaw ang iyang tingog sa kasayoran. “Nagpaabot ang bata sa usa nga wa nay pagbalik?”

“Mao kana.” Dinhay kasagmuyo sa nawong sa apohan. “Nagtrabaho si Carlito sa syudad. Di siya malimot magpadalag kwarta sa anak. Kinsay makatuo siya usa sa napatay nga tulisan sa mga polis.”

Nakatan-aw si Lando sa apohan. Way gikasulti.

“Gililong namo sa bata. Masakiton siya. Dili siya masayod. May tagal ang iyang kinabuhi. Leukemia ang iyang sakit.”

NAABTAN niya si Along sa iyang pagbalik sa bangka, naglantaw sa dagat. Sa kamot ang tahom kinhason nga nakita niyang dili mahimulag sa bata. “Unsa diay kanang dili mo ihimulag sa kamot mo, Along?”

“Tambuli Noy Lando. Hinatag ni Ingko Sanoy.”

“Tahom. Apan unsay iyang gamit?”

“Tawag ang tambuli sa mga mananagat.”

“Mao diay kanunay kang maglantaw sa dagat. Kinsa gitawag mo?”

“Si tatay.”

“Mao ba? Nahangangha si Lando sa kasayoran. “Nanagat diay si tatay mo nga nibiya sa balay?”

“Wala. Apan nagdamgo ko. Si tatay magsakayan mobalik sa Mahayag. Wala siya kaharong sa mata sa bata. Nilantaw siya sa lawod. “Mopauli ra ang tatay.” Sakit ang pamakak. Apan dili tingali sala kon ang paglimod usa nga ikalipay.

“Kalipay ko, Noy Lando. Naghulat ko… Naghulat ko, Noy Lando.”

Natandog siya. Kaalaot na man niya. Alaot ang pangandoy nga way katumanan ilabi na sa usa ka bata nga maihap na lang ang mga adlaw sa kinabuhi. Luoy kaayo.

“May anak ka Noy Lando?”

Morag naigo siyag liti. “Duna, Along.” Ang iyang tingog giilog sa panghupaw sa balod sa baybayon. “Si Dodong ingon nimog panuigon.”

Nisanag ang dagway sa bata. “Ihatag ko ni Dodong ang akong tambuli. Madala mo tingali sa imong pagbalik sa Mahayag.”

“Ngano man?” Natingala siyang ihatag niya sa uban. “Bililhon nimo…”

“Di na kon wa nay gamit. Magamit ni Dodong kon mingawon siya nimo.”

Gihinol ang iyang kasingkasing nga nagtan-aw sa bata. Buot niyang gakson sa kaluoy nga bisan ang yano niyang pangandoy dili diay niya maangkon.

Sa iyang pagbalik sa Mahayag wala na niya igkita si Along. May buwan na siyang gikalubong. Apan gitunol sa apohan ang kinhason nga tamboli dihang siya nanamilit nga mobiya.

“Nagtugon si Along ipahatag kini sa imong anak.” Sa tigulang Mayang nga wala malimot sa gisulti sa apo sa dayon niyang kamatay. “Iya kunong gasa ni Dodong.”

Nakatulo ang luha ni Lando nga nidawat sa tamboli. Mopauli siya. Ihatag niya ni Dodong kining matahom kinhason nga sa buhi pa si Along dili gayod mahimulag kaniya. Hipalgan ra niya ni Lando ang dalan nagtultol niya pauli sa Maglantaw dala ang tambuli nga gipanugon ihatag sa pinasagdan niyang anak. (KATAPOSAN)

-- GREMER CHAN REYES
Bogo, Cebu, Philippines

antulanga

2008-08-08T05:20:00.000-07:00

“KANUS-A kayha ta magkakita pag-usab, Roy?" Dili magkita akong gilitok, kay tuyoon man nang magkita.

Wala man ko magdahom ba nga pangitaon niya. Kay, kapila ra god mi magkaduol sukad adtong gipaila-ila mi sa akong manoy nga kauban ni Roy sa trabahong gisudlan.

Ikaduha na namo tong pagkit-anay sa Plaza adtong Dominggo kay mao ra may ika-day-off namo. Maayo ganing ang batang dos anyos nga akong gibantayan ihatod man sa inahan didto sa lola niya matag Domingo. Maong nakahigayon ra kog suroy. Di sad ko ganahang mopuyo sa balay, uy, kay hagkot og tinan-awan si Sir.

Maarang-arang ra bag tsura si Roy, matod ko. OK rag magkauyab mi.

“Way sure sunod Dominggo, Mel.” Mel may akong angga kay ang tinuod nakong ngalan Gumamela man.

Sa ato pa diay, way purohan nga mobalik siya sa sunod semana. Diha mi tungod sa estatuwa ni Legazpi man kuno to, nanglingkod. Kuan god, nagpabugnaw mi adtong tungora nilang Morena, akong kauban sa balay nga kusinera ug Rowena, iyang kaluha nga nangagalon sa sikbit balay didto sa Tisa.

Mibangka ra ba si Roy og Selecta ice cream namong tulo. Akong gi-ordir mango flavor gyud kay ganahan kog hayag nga bulok. Kon wala pa untay mango, bisag ubi na lang unta to.

Pilay sulti, nalingaw man silang Morena og tan-aw adtong nanista nga buta didto sa duol, mao nga kaming Roy ra ang nagkahinabi.

Diha kuno siyay gihulat nga mopasulod niyag laing trabaho kay gamay ra man iyang sweldo. Sa akong bahin, ingon kong mangita sad kog laing kasudlan igkatiwas ni Tatay og bayad sa iyang utang.

Sa atbang sa among gilingkuran may pipila ka namulak nga antulanga. Kay sayo-sayo pa man, bukad kayo kini sila, tulo ka buok ug pulos pula. Gikutlo ni Roy ang usa ug dayong hatag nako kay kuno mao toy bulak nga angay kaayo nako nga sayag ang panagway.

Taudtaod miabut na ang iyang gihulat. Wow, mas gwapo pa niya ug espoting kaayo! Humag ila-ila namo ug nilang Morena, nanamilit na sila.

“Kanus-a kayha ta magkakita pag-usab, Roy?”

Mitawag og taxi ang gwapong laki. Giabli niya ang pultahan sa likod ug gipauna si Roy og sulod. Apan usa siya mosunod iya usang gihapuhap ang sampot ni Roy.

Gilabay ko na lang ang antulanga. Miaksyon naman sad kini sa pagkalawos sa pagdagpi-dagpi nako niini sa akong paa.

-- ERLINDA K. ALBURO
Cebu City, Philippines

tulo ka hugna, usa ka away

2008-08-01T02:09:00.000-07:00

GUMALAYSAY

1. Ang Epekto sa Filipinisasyon Diha sa Binisaya

SA tuyo nga magkasinabtanay ang mga Pilipino diha sa usa ka komun nga lengguwahe, gisugyot ni Pres. Quezon sa Phil. National Assembly niadtong Okt. 27, 1936 ang pag-ugba sa Institute of National Language (karon Komisyon sa Wikang Filipino). Ang misyon mao: “To undertake a study of all existing languages in the country and choose one as the basis of a common language.” Tuod man, pagka Nob. 9, 1937, ang Institute of National Language nga gilangkoban sa mga representante sa pito ka nanag-unang pinulongan sa nasod mingdeklarar nga ang Tagalog maoy himoong basehanan (basis) sa pagatawgong Pilipino (nga sa ulahi gihimong Filipino) nga maoy National Language. Ug kini maoy gitawag nakog Filipinisasyon— nga sa ato pa, Filipinizing all Philippine languages. Ang proseso mao ang pagpalambo kuno sa National Language ginamit ang ubang mga pinulongan pinaagi sa paglakip niini sa bokabularyong Filipino. Sa laktod, anam-anam nilang gihimong Filipino (o Tagalog) ang 170 kapin ka lumadnong pinulongan sa Pilipinas. Abag niini, higpit nga gipaimposar sa mga eskuylahan ang language policy diin multahan ang mga bata nga magbernakular.

Hinuon, kining Filipinisasyon o pag-ugbag usa ka nasodnong lengguwahe dili baya unta ngil-ad kon… kon ang atong mga pinulongan sa panimalay gilakip pa unta sa pagpalambo— giapil sa pagtudlo sa mga eskuylahan. Apan dakong wala! Sa kapi, daw igo lang gipangahoyan ug daw luog kining nahimong tinamay sa katilingban. Way class ang Binisaya, Inilokano, Hinilonggo, ubp. Gipakaubos ang molitok niini, samtang ang Iningles ug Filipino giisip nga mga pang-internasyonal.

Ug ang mas grabe pang resulta, inanay nga nangadaot, nangaguba ug nangamatay ang atong lumad nga mga pinulongan. Ang mga batan-on hapit dili na makasabot sa lumad nilang lengguwahe. Dili na sila ganahang mamasa sa mga sinulat sa pinulongan sa ilang katigulangan kay laglom kaayo ug kinaraan pa gyod. Alang-alang og di mangalimot ang atong kabataan nga ang impluwensiya sa Filipino o Tagalog ingon man sa English mingsaka man sa atong panimalay pinaagi sa mga radyo ug TV. Mao nay namat-ag mahayag sa mga bata karon ang pinulongang dili ila diha sa TV, ug busa nangahimo silang mga mestiso kon dili man langyaw sa pinulongan sa ilang kaliwat.

Sa Binisaya pananglit, tinuod makasulti pag Binisaya, apan labihang gubaa na. Wala na magkadimao ang grammar. Ug dili lang mga bata, hasta pang mga hamtong kun mga propesyonal. Pananglit, sagad na natong madungog ang “wala gidakpi”, “hapit nadakpan”, “wala gidunggab”, “wala naigo”, ubp. Ug kon nagkasayop-sayop na ang atong pagpamulong sa Binisaya, unsa pa kaha diha sa pagsulat? Mao kana nga luwas kaayo ang pag-ingon nga halos tanang Bisaya dili kamaong mosulat og grammatically correct nga Binisaya.

Ug gumikan sa kusog nga impluwensiya sa Filipino o Tagalog sa atong mga panimalay, mingkuyanap na hangtod ang grammatically organic nga mga pulong Tinagalog diha sa sistema sa atong pinulongan. Pipila ka tataw kaayong grammatically organic Tagalog mao ang nag-exist nang NA diha sa Binisaya imbes unta NGA, ang KAY imbes KANG, ang KUNG inay sa KON, ang PINAKA, ang AY (ug sa atoa), ang mga langgikit, ug daghan pang uban. Kining mga pulonga nagdula og importante kaayong papel sa grammatical structure, nga makaguba lakip sa tono sa atong Binisaya.

Dili ko supak sa pagpanghulam, kay kini kabahin sa paglambo. Apan ang atong hulaman o adapon kadtong mapuslan nato, ang makadaot ug makaguba atong salaon. Sa pagkakaron gidut-an tag maayo sa impluwensiya sa Filipinisasyon. Hinuon, ang KWF nakabantay na niining kadaot nga nahimo. Apan di pa angayng magsaulog kay ang pagpahiuli dili malalim. Ang sistema nga anaa na sa katawhan dili sayon libwasan. Ang impluwensiya anaa pa. Naa ang TV, naa ang mga basahon nga hapit tanan Tinagalog.

Karon ang sukna: Unsay atong mahimo? Moduko ba lang tag magpaawot sa padayong paglamay sa kamandag sa Filipinisasyon? Mosugot ba lang ta nga mahimong Filipino sa madugayg sa madali ang atong Binisaya ug ubang lumadnong mga pinulongan?

Para nako, wala nay laing sulbad: Hingusgan ang pagpakabana sa pagtuon sa atong kaugalingong pinulongan. Palig-onon ug tamdan ang estandardisasyon sa Binisaya.

2. Ang Nakurakot Natong Panghunahuna

GAWAS sa Filipinisasyon, ang laing mas grabeng hinungdan sa inanayng pagpangaguba kon dili man pagpangapuo sa lumad natong mga pinulongan mao ang corrupted natong panghunahuna.

Gikan sa pagsakop kanato sa mga Espanyol ngadto na sa mga Amerikano, ang atong panghunahuna gihaskan sa mga panlantaw ug gumaran nga iya sa mga kolonisador. Hinuon, wala kaayo ta madani sa mga Katsila, tingali gumikan sa gipakita nilang taras— diin dili sila buot nga makakat-on ta ug maedukar— kay kon maedukado ta, makaamgo na unya ta ug malisod nang pasundon sa ilang kamandoan ug mosukol na nuon kanila. Apan kon diin ta wala mapukan sa kaping 300 ka tuig nga pagdominar sa mga Katsila mao usay dakong kadaogan sa mga Amerikano sulod lang sa hamubong katuigan.

Oo, malamposon kaayo ang mga Kano sa ilang pagpangharana sa kasingkasing sa dalagang Pilipinhon. Tiaw mo, nahurot atong belib kanila nga mipaedukar kanato. Nahimo natong dakong garbo ang unsa mang butang nila nga atong mapanag-iya. Stateside lagi! Nangandoy ta nga makapuyo sa ilang yuta ug bisan unsa na lay gipangnusnos nato sa atong lawas nga maputi ug matag-as ang mga ilong sama nila. Gihimo nato silang idolo sa walay pag-aninaw kon unsay dangatan sa unahan.

Ug tan-awa. Gagmay pa lang gani ang atong kabataan, gusto na kaayo ta nga mahanas nas pinulongan nila. Kon makaya lang, adto gyod nato paeskuylaha sa eksklusibong eskuylahan kay nindot kaayong tan-awon ang bata nga maantigo nang moiningles. Ug bisan sa balay, ingnon gyod nato ang bata nga, “Ayg duwai nang slippers, Nak, kay dirty.” Nahunahuna ba nato nga niini, gihimo lang nato silang mga munyekang mosulti? Nga sa paghimo niini, gipahimulag hinuon nato sila sa ilang kaugalingong kultura ug gihikawan sa ilang lumad nga pinulongan sa kaliwatan?

Sa laktod nga pagkasulti, gipadako ug gimatuto nato ang atong kabataan sa sensibilidad nga iya sa langyaw ug Westernized, inay unta sa sensibilidad nga atoa— sa sensibilidad sa atong pagka kita isip mga pumuluyo sa nasod nga Pilipinas, o sa atong pagka Bisaya sa partikular. Gani, nanagko sab ta ubos niini nga sensibilidad hinungdan nga nangahingkod ta nga haguka sa panabot nga haom sa atong kalikopan ug kaliwat. Ug ang pait nga resulta, halos nawad-an tag garbo sa atong pagka kita; lisod ikabaligya ang atong mga produkto kay kita mismo wala may pagtuo nga kini taas og kalidad, lokal ra; nawad-an tag gugma sa atong gidak-ang yuta; nalimot ta sa atong lumad nga mga pinulongan; ug kay nahailawom man ta ining corrupted nga panghunahuna, nan, nag-antos sab ta sa usa ka korap nga nasod.

Tungod sa sistema sa edukasyon karon nga nag-andar ubos sa sensibilidad nga iya sa langyawng nagpasiugda ning maong sensibilidad, padayon kitang nag-ani og mga gradwado nga sumusunod o tumutuman usab sa maong sensibilidad. Tinuod, daghan kitag propesyonal nga batid sa nagkalainlaing natad—ang gipasigarbo natong mga globally competitive. Apan bugti niini mao ang pagkapapas sa maanindot natong kultura, tradisyon ug ang pagkapuo kun pagkatuyamok sa lumad natong mga pinulongan nga mao untay tatak nga kailhanan sa atong pagka kita isip usa ka kaliwatan.

Sa pinulongang Binisaya lang pananglit, alang-alag dili ni matuyamok o mapuo sa kadugayan nga wala may paninguha sa pagtudlo niini diha sa mga eskuylahan. Sa media personalities (print ug broadcast) nga maoy numero unong makaimpluwensiya sa katawhan, pila kaha kanila ang nagpraktis sa ilang propesyon ginamit ang pinulongang Binisaya? Pila ang gustong mag-editor karon sa mga publikasyon nga namatik og Binisaya ug pila ang gustong mahimong magsisibya sa mga radyo ug TV ginamit gihapon ang lumad nga sinultihan? Daghan, di ba? Apan may training ba sila bahin sa tukmang paggamit ning maong pinulongan? Kon duna man, kinsa ug giunsa pagtudlo? Kita sayod nga sila nanggradwar sa ilang kurso ubos sa English ug Filipino isip maoy medyum sa pagtuon segun sa gilatid sa sistema sa atong edukasyon. Nan, kinsang lengguwahea ang dili matuyamok sa sayop?

3. Mga Timailhan sa Langyawng Sensibilidad Diha sa Binisaya

GUMIKAN sa dili balanseng medyum sa pagtudlo kanato ubos sa kasamtangang sistema sa edukasyon diin maoy gipalabi ang nagdominar nga pinulongan sa kalibotan (English) ug ang giilang nasodnong lengguwahe sa nasod (Filipino), samtang ang atong lumad nga mga pinulongan gipasagdang magpabilin lamang pinulongan sa panimalay, ang katawhan inanay nang nanagpangalimot niini nunot usab sa kusog nga pagpangausab diin anam-anam nga mingpuli ang mga termino kun gambalay (structure) nga iya o impluwensiyado sa langyawng sensibilidad.

Tatawng timailhan niini mao ang pagtungha sa saksak-ninagol nga sinultihan—Tagalog-English (Taglish) o sa Vistaglish (Visayan-Tagalog-English) o sa uban pang lumad nga mga lengguwahe sa atong kapupud-an. Ug kini maila kaayo diha sa dagko ug mauswagong mga siyudad diin kusog ang media nga maoy usa nga nakatampo sa pag-uso niini.

Sa sambog nga English, dili kaayo tantong apektado ang lumad nga pinulongan sanglit tataw man nga lahi kinig gambalay tandi sa atoa, sa Binisaya pananglit. Gawas pa sab, aware kita nga kana nga pulong, usa ka pulong Iningles. Ang pait ug dakong dangan sa atong gagmayng mga pinulongan, mao kining Filipino ubos sa katuyoang Filipinisasyon nga gipalig-on sa iyang pagka nasodnong lengguwahe. Ang nakangilngig pa kay daw wala ta makabantay nga hilom na kining misapaw sa atong lumad ug tinuod nga pinulongan. Gani, wala gyod ta kamatngon nga daghan kanato o sagad na kanato nanagsulti, pananglit, sa Binisaya nga mga pulong apan sa Tinagalog nga han-ay o sensibilidad. Sa laktod, Binisaya tuod nga pagkasulti, apan sa panabot o sensibilidad sa Tagawog o sa Filipino nga maoy atong natun-an sa eskuylahan.

Usa ka pananglitan. Di ba, sagad sa atong kabataan karon moingon man, “Lyn, nakagusto gyod ko sa imo”, o “nahigugma ko sa imo.” Kining estrukturaha sakto sa sensibilidad nga Tagalog (“Lyn, may gusto talaga ako sa ‘yo” o “umiibig ako sa ‘yo.) Apan kon tukion ta kini sa panabot nga Bisaya, kini nga sentens dakong sayop— usa ka incomplete sentence. Kon akoy babayeng ingnan ining pagkasultiha, tingalig hitamparosan nako. “Nakagusto/nahigugma ko sa imo…?” Sa imong unsa? Sa akong atubangan?

Ang sakto unta niini sa Binisaya gyod nga panabot mao: Nakagusto/nahigugma ko nimo (dili sa imo). Kini gong “imo”, “ako o akong”, “iya”, “ila”, “ato”, ubp. sa Binisaya, mga pronoun man nga possessive. Busa, kon moingon man nga “sa imo”, suknaon ka sab og “sa akong unsa”?

Ug kini usa lang sa daghan pa kaayong sitwasyon diin Binisaya nga pagkasulti, apan Tinagalog kon sabton.

Ang lain pang timailhan mao ang sensibilidad nato sa pagtitik kun pag-espeling diha sa pagsulat sa Binisaya. Kasagaran, labi na sa wala masayod sa Lagda sa Espeling nga gisagop sa Bisaya, mosulat sa Binisaya binase sa iyang nakat-onan unsaon pagsulat sa Filipino o Tagalog. Ang uban sab, labi na sa mga pulong nga may sikit nga vowel, modayog sal-ot og haypen sa tunga sa maong duha ka vowel— pananglit, ang pulong ANIA, sulatong ANI-A, ang DALIA, sulatong DALI-A. Lagmit mitungha sa hunahuna sa nagsulat nga angayng dunay haypen sa kahadlok nga tingalig basahong ANYA (nia) ang ANIA, ang DALIA basahong DALYA (lia). Nga sa ato pa, nabalaka ang nagsulat nga tingalig basahon base sa sensibilidad nga English o Spanish ang NIA, sanglit kini may gitudlo o iyang nakat-onan sa eskuylahan.

Unta, kon dungan pang gitudlo kanato ang langyaw ug ang lumad natong pinulongan, dungan sab untang mohimsog ang atong mga panabot—sa langyaw mang natad o sa ato rang kasilinganan— ug dili unta magkasaag-saag ang atong mga panghunahuna. Labaw sa tanan, wala unta tay katawhang kuwang sa himangkaagan sa iyang kaugalingong pinulongan ug dili unta matuyamok sa sayop ang atong lengguwaheng namat-ag mahayag.

-- EDGAR S. GODIN

Manila, Philippines

sa mga pahina nga angay pungkoan

2008-07-02T23:04:00.000-07:00

GAWAS sa tagming sa iyang garay, ang iyang tingog igo na gyod untang makapakurog sa bata nga taslakan og dugdog. Kon giganahan tang mobasa sa iyang linya, mas makapabukal sa lana sa atong pagka- ungo ang iyang may awtoridad nga pagbasa sa kaugalingong mugna. Kon may butang nahabiling tinuod dinhi sa kalibotan, kon ibutang ta pananglit nga ang tanang kamatuoran usa lang diay ka bakak sa dakong balintuis sa panghitabo, lagmit ang balak ni Ric Baladjay maoy molutaw nga kataposang yamyam sa kamatuoran. Kini na unya ang bag-ong dalan sa kaluwasan ug ang mga santos mawad-an tingali sa ilang mga sumusunod, pananglit lang.

Kon magtukod tingali si Ric og simbahan, akoy iyang unang disipulo. Kon kini sala man, sayon ra sang mapasaylo. Niini, palihog pasayloa ko.

Usa lang ko kaniadto sa daghang batang kagiron nga nagbasa-basa og Bisaya sa tubaan sa merkado sa Bogo. Unya usa ka abogong hapon, napakli ko ang “Komposisyon 38” nga misantik sa akong kaikag— usa ka balak nga ambisyoso sa iyang porma ug sulod.

Bisan di pa ko kamaong manghingugmo niadtong panahona, nasayod ko nga dakong wakwak sa Katitikang Bisdak si Ric. Sa pagbubalista sa mga adlaw, giisip ko ang kaugalingon nga suwerte lang tingali nga usa sa nahimo niyang kahinabi sa daghang higayon. Kon mibaga ang kubal sa akong dunggan, mabasol ko ba ang mga takna sa among panaghinabi? Tan-awa ra ang distansiya sa Houston, Texas apan ang iyang dila, sa termino pa ni Bay Myke O., dila “nga dili gyod malutas sa sabaw sa utan-Bisaya”.

Angay pungkoan ang daghang pahina nga gihagoan ni Ric. Badlisan. Kudsan sa tinuohan sa arte ug timan-an nga ang balak niya mao ang kinatas-ang paggamit sa pulong ug kinatas-ang ambisyon sa tawhanong imahinasyon sa porma sa balak. Makaaswang ang hulagway sa iyang “wanang ug panahon sa gutlo nga daw eternidad”. Makapapusgay sa gibag-on nga nag-ali sa reyalidad tadlas sa di masukod nga uniberso nga naghatag kahiktin sa panabot sa tawo. Siya ang bersiyon sa pulong sa brutsa nilang Salvador Dali, Joan Miro kun Max Ernst ba. Ang suryal niyang imahen, modala kanimo sa sinugdanan sa buhilaman sa tawo diin hisugatan mo ang mga porma nga makita lang sa damgo. Ang pangutana nga unsa kini mamahimong kinsa ako kaniadto, sa paghulam sa panultihon ni Octavio Paz.

Kon sublion mog basa ang iyang “Enigma”, hisabtan mo ra ako. Makakurat hunahunaon nga ang labing karaan nga natago sa atong kahiladman (gisimbolohan sa gidibuhong langgam sa “Enigma” nga takulahaw milupad lapos sa bukas nga bentana) usa diay ka bag-ong kasinatian sa karon. Kita ang mga “langgam” sa atong matag usa. Buot molupad. Buot mangitag kalingkawasan sa kaugalingon. Buot “moawit sa katingalahang awit”.

Ang “Enigma” maoy usa sa labing malamposong balak-suryal nga Binisaya nga akong nabasa. Nakasabot na ko nganong kitang tawo atol sa atong pagdamgo may higayon nga molupad sa way igong katarongan. Kini modaldal kanato sa paghunahuna kon kita, sa atong halayo nga kagahapon, dili ba kaha diay mga langgam. Kini ang reyalidad luyo sa atong damgo. Sukta si Freud ug pasabton ka niya.

Ang tubag sa tanang malisod-hisabtan-niyang-balak mao ang dili pagsabot kondili ang pagbatyag. Kay sama sa gugma, kon makabatyag kita, wa na kinahanglana ang pagpasabot. Tan-awon mo lang ang mata sa imong hinigugma, makasabot ra siya. Pulong kining labaw pa sa “gihigugma ko, ikaw, pinangga”. Apan kuydawg mokompiyansa kay usahay ang nagtakoban sa kayano niyang balak, usa diay ka bangis nga balighot nga mobitik sa imong paghanduraw. Ug ayaw paabota nga hungitan ka ni Ric atol sa pagpungko mo sa iyang pahina tungod kay ang katuyoan sa iyang mga laray dili ang paghatag kahulogan sa butang ug kasinatian kondili ang pagbitad kanimo ngadto sa pribado niyang kasinatian ug kahulogan sa butang.

Sa iyang mga balak, anaa ka sa sentro sa butang. Misulod ka sa butang. Misinati ka sa butang. Ang balak niya maoy silbing sakyanan nimo pagtabok sa mas duol apan lahi nga dimensiyon sa usa ka pinasahi nga kasinatian sulod sa iyang handurawan.

Moingon ko nga siya ang bangaw nga nag-arko sa karaang Vicente Ranudo tabok sa panahon sa wa pa ang First Quarter Storm. Sa laktod, ang iyang balak mao ang transisyon sa dakong kausaban sa pamalak-Bisdak.

Mitumaw ang ngalang Ric Baladjay sa mga dekada diin ang Bisdak nga pamalak napiksan sa tulunghaang imagism ug symbolism sa Pransiya ug sa modernismo sa talay ni T.S. Eliot— sa panahon sa tulo ka ‘S’ (social sense, sound, story) ni Nyor Erning Lariosa, Mel Allego, Edfer Rigodon, Urias Almagro ug kaubanang sakop sa Albicalarivi Poetry Group— sa panahon ni Ben Maligad (nakahinumdom ko sa “wang kaik” nga balak sa naulahi ug sa gisugilon ni Junne Cañizares. nga “Ang Sugbo Di Mohilak”). Mao sad ning panahona nga miliwag ang Bisdak nga pamalak gikan sa rumbong tradisyonal, bisan tuod kon gipraktis gihapon kini sa mga pahina sa Bisaya ug uban pang patay-na-karong mga mantalaan. Gitawag nako nig “gamayng rebolusyon” tungod kay nasipong lamang kini sa gamayng sirkulo sa mga tinun-an sa Southwestern University sa Sugbo nga sagad adto magyampungad USIS Library ug sa— sa termino ni Simeon Dumdum, Jr.— mga “magbabalak sa Colon”, kanus-a nanghitabo ang makalilisang nga diskusyon sa katitikanong arte. Mao ra sad ning grupoha sa mga magbabalak ang responsable sa katukoran sa Bathalad nga karon usa na ka nagpadayong kasaysayan.

Hain si Ric niining mga panahona? Ug nganong may laing direksiyon ang iyang pamalak nga ang paglista kaniya sa maong “gamayng rebolusyon” malisod uyamot? Mao niy mga sinugatan nakong sukot niya sa matag tungab ko sa serbesa sulod sa tulo ka higayon na namong panaghugoy. Kay taliwa sa iyang pamugsay sa pamalak, wala koy nakitang lama sa “gamayng rebolusyon.” Nag-inusara siya. Usa ka magbabalak nga nagsunod og lain nga kalihokan. Hinuon, may ginaingon nga ang pagka dili radikal mao ang labing radikal nga sumbalihok.

Sama sa tigulang ungo nga mohimalad sa karaang kawa, pungkoan nato ang iyang mga pahina; tilaan nato ang iyang dila; wiwion nato ang iyang biga.

Kon gipakadak-an ni William Carlos Williams ang gagmayng mga butang (sama pananglit sa wheelbarrow, sa basag nga botelya sandig sa bungbong sa ospital), sa balak ni Ric, gitandi niya ang duha ka butang nga di angay sa pagtandi tungod kay wala man diay kalainan. Si Williams ug Ric nagsawo og susamang panabot sa yanong butang nga sabog lang unta natong ikahinagbo ug di gani angay sa pagtagad. Ug kini ang mohatod kanimo sa kasinatian sa balak sa dakong kahikugang. Makapangutana ka: nganong puniton ang butang nga gamay? Ania:

Pananglit sa balak nga “Managsama Ra”, ang gitandi niya mao ang karatchoche ug ang mangga: Kon ako sila nga katkaton, / (ug ako ra ba hinuon dughiton) / Managsama ra ang kahago / (ang kalagyo, ang mga gutlo) / Ug kusog nga akong gamiton. Apan abi mog mao ra ang dagan. Dili diay kay ang balak nanghimudlay sa naghinapos nga mga estropa: Apan adunay laing katingalahang bulak / (nga dili malawos ug mapulak) / Magpabiling lab-as ug humot sa hunahuna…

Niining balaka, walay giusab si Ric. Ang butang niyang gitandi wala mausab. Iya lang kining gitan-aw ug gihulagway sa balaknong perspektibo— sa usa ka heightened language and heightened sensibility, matod pa ni Edith L. Tiempo sa libro niyang “Six Poetry Format and the Transforming Image”.

Sa pagbasa ning balaka, matubag ang pangutana sa batan-ong buot magkat-on kon angay bang may lohika ang balak. Matikdan nato nga ang lohika sa balak mao ra sab ang kaugalingong premise nga gitandayan niini kay ania dinhi ang kinuptanay sa iyang metapora aron mahiusa ang usa ka hipno nga balak. Hugot kong nagtuo nga ang balak independente sa nanghitabo sa gawas kay mas partikular man ang magbabalak sa nanghitabo sa iyang kahiladman. Ang nagdugtong lang sa balak ngadto sa gawas mao ang pagkatawhanon sa magbabalak. Sanglit tawo ang nagbasa, may higayon nga makahangad sa langit sa managsama nga kasinatian. Ang lohika sa balak mao ang gihuptan niining sulodnong mga kamatuoran— ang dupot niining perspektibo— ang bag-o niining kasinatian.

Ang pormulang sambog ni Ric sa “Managsama Ra” namatikdan ko sab sa iyang “Pakigdula Sa Akong Bathala”. Niining naulahi, ang balak miabli sa lunsayng mitolohikal ug metapisikal nga dimensiyon diin ang tawo maoy miatake sa iyang Bathala ug ang kawalaan gihimo lamang usa ka natad-dulaanan. Ug dinhi magsugod ang usa ka “dakong gubat sa tawo batok sa iyang Bathala”— tema sa arte nga nagpahigwaos sa daghang alagad sa dagang. Mahimong tan-awon kining balaka nga usa ka argumento ni Ric sa atong pagka walay mahimo batok sa gahom sa Bathala. Ang karaang hulag sa pamulong sa “apdo” nahimong bag-o sa kabatid ni Ric. Gani, wala man niya usba ang biblikal niining kahulogan (kadtong pagpainom kang Kristo og apdo didto sa Kalbaryo). Apan sama sa “Managsama Ra”, gipataas lang niya ang pulong ug giinterpretar isip “balos sa tawo” sa kagamhanan sa Bathala sa dihang nakita nga wala na kiniy mahimo nga nagbitay sa krus! Giinterpretar ni Ric nga ang dugdog, kilat, ug bisan unsa nga puwersa sa kalikopan maoy armas sa Bathala niining Dakong Gubat. Apan bantayi nga giisip lang niya kining gubata nga usa ka “pakigdula” nga sa tanang higayon maoy makapahunahuna kanato nganong sakiton kita sa atong Bathala ug nganong miabot kadtong higayon nga ang Bathala gibitay sab sa tawo sa krus.

Niining duha ka balak, nakita nato ang usa ka simbolistang Ric Baladjay. Kining duha ka balak naghimog karera sa ilang kaugalingon nga nagsandig sa tidlom sa mga simbolo— simbolo nga naghiusa ug naumol ngadto sa usa ka makalilisang unos nga andam motay-og sa atong mga pagbati nga sa makausa pa nahimong kabahin sa tinakdoan sa matag linya sa bungat ni Ric.

Gawas sa balak nga “Liso”, wala na koy nabasahan niyang balak nga dunay political undertones. Kining balaka gani, wala man magtukbil sa hardcore politics kondili ang pribado man lang gihapong panahom ni Ric sa kasaysayang Bisaya. Mora siyag natulog (kun nagpatulog-tulog ba kaha) sa mga nanghitabo sa kapaitan atol sa pagpakanaog sa Balaod Militar, sa EDSA Revolution sa dekada 80, ug sa bisan unsang politikal nga kaguliyang sa nasod ug kalibotan. Wala siya matandog. Gani sa “Liso”, nagtakoban lamang sa subliminal nga bayhon ang iyang pagpakabana sa politikanhong kahimtang nga nasugamakan sa kaliwat ug arteng Bisaya. Agig pamatuod sa lahi nga dalan sa iyang balak, kon utingkayon ang kasaysayan sa pamalak-Bisdak ning panahona, halos mahikap nato ang kinumo sa mga magbabalak nga nanagsinggit og kausaban. Wala kalikayi sa mga magbabalak-Bisdak ang pag-apil sa politikanhong hilisgotan. Gawas lang kang Ric.
Oo, gawas lang tingali kang Ric kay siya nagpabiling pribado— butang nga maoy nagpalahi kaniya sa iyang kakontemporaryo.

Karon natataw na nato: si Ric Baladjay dili ang langgam nga nagtangag og olibo sa kausaban sa isyung katilingbanon kondili usa ka magbabalak sa “arte ug tungod sa arte lamang” (art for art sake). Masabot ko nga nangita siya sa kinatas-ang porma sa arte sa pamalak, sa katahoman sa pamalak. Ug sa matag balak niya, maaninaw nato ang kinatas-an niyang espiritu sa pagmugna, ang tinguha sa pagdunggo og laing mga baybayon aron iugbok ang matang sa bandila nga iyang ikahimuot. Pamatuod niini, tipik sa iyang balak nga nag-ulohan og “Dali” nagkanayon: Ug ako nga magbabalak nasayod: / Dili tanang arte matahom… / Dili tanang matahom arte…!

Busa lantawon nato ang iyang balak dili sa perspektibo sa politika kondili sa estetika. Siya ang magbabalak nga unibersal sa sensibilidad nga Bisaya, way duda.

Atong maaninaw nga gitan-aw niya ang balak dili ingon nga lutsanan sa iyang mga interes kon dili isip dalan sa kinabuhi. Masabtan nato, base sa kolektibong persepsiyon sa agi sa iyang tinta, nga dili mahinungdanon nga may katungdanan ang magbabalak. Ang magbabalak, mobalak kay siya nakabaton og balaang gasa sa pagmugna. Kon makalingaw, maayo. Kon dili, di angay igsapayan. Bahala nag pila ray nahimuot basta kay ang katuyoan sa pagmugna mao ang pagkab-ot sa kinatas-ang kahamtong sa arte. Kon sayop siya o husto, walay makahukom. Sa atubangan sa kasaysayan, dili kita makapanghimakak.

Misuway kog panday og pipila ka linya iyawat makadugang sa kasaysayan sa pamalak-Bisaya. Apan sa matag higayon nga mobukad akong atay kay nagtuo kong nahuptan ko na ang tinuod nga patik sa usa ka magbabalak, daw ibalik ko pagpusdak ni Ric Baladjay sa yuta; daw madunggan ko ang iyang tingog nga magkanayon: usa ka lang sa mapangahasong mga alibangbang niining akong tanaman. Usa niining mga balaka nga hagit nakong matupngan mao ang “Musa sa Kagabhion”. Ang mahikanhong mga balak-liriko “Kubla Khan” ni Samuel Taylor Coleridge ug “Ode to a Nightingale” ni John Keats mokalit lag pangiyugpos sa akong panabot matag balik-basa ko ning mga linyaha: "Bughaw ang langit nga namulak sa bituon, / Puting balas gihagkan sa balod magiktanon; / Takdol ang Bulan sa saming dagat miamag, / Ang palibot naligo sa talagsaong kahayag! / Mipaso kang nagkugos sa lirang bulawan, / Nagsul-ob sa mga sandalyas sa hangin; / Nagsalib-ay sa tam-is, mananoyng mga nota. / Sa agtang gipurong mong sulawng kabugason, / Imong gisaling-ay ang bangawng mabulokon: / Ang buhok mong pinadunghay daw maitom sapa / Kansang bugway sa silaw ug timog gidulaan.":

Kinsa ang musa? Nganong taliwa sa iyang katahom, nagrayna lamang siya sa kagabhion? Nganong gipanag-ing ang iyang buhok sa itom nga sapa? May itom ba nga sapa? Ug uban pa… ug uban pang pangutana nga makalilibog uyamot.

Ang musa dinhi anaa sa kinatas-ang katahoman, ang katahoman nga suod sa kaliyongan. Mahimong maghunahuna ta nga mao kini ang lintunganay sa iyang katakos ingon nga magbabalak— ang kinatas-ang bungat sa inat sa iyang arte. Lagmit misobra ang akong kasubhetibo sa mga mugna ni Ric. Apan unsay akong mahimo?

Kon may mangutana kinsa si Ric Baladjay, tubagon ko siya sa pangataposan sa “Komposisyon 38”: “Nag-awit / Sa / Hilom / Nga / Berso / Ug / Nakatugaw / Sa / Nahitagpilaw / Nga / Uniberso…”

Ang pahina angay gayong paklion sa tudlong mahigugmaon. (Bisaya, 9 Hulyo 2008)

-- OMAR KHALID
Medellin, Cebu, Philippines

madyong

2008-07-02T03:33:00.000-07:00

(Unang Ganti Sa Tigi sa Sinulatay 2008, Bathalad-Mindanao)

NAGSIGEG kidhat nako si Longlong samtang nagladlad siya sa panaptong hapin sa madyongan. Sa hunahuna nako, sakto gyod ron, sakto ron sa kinaunahan namong panagkita ni Belen sukad sa pila na ka tuig nakong pagbiya sa Bogo. Wa nuon nako maklaro kon unsa na gyod rong orasa pero ang taliwtiwng anino sa dakong balay ni anhing Dadong dela Viña sa atbang misugod nag saylo sa balisbisan sa Snug Tailoring nga estambayanan namong Longlong, Unggot, Genghis Khan, ug Yayong adtong panahong nangeskuyla, estambay pa mis CRMC og balig unom ka tuig nga way gradweyt-gradweyt. Anhi mi dinhi magsigeg panitsit sa guwapa, pigtiw og linaktang mga estudyante sa St. Paul, NCC, ug FRVMFC. O di gani, anhi mi manghingi sa mga mangagi para lang god inom-inom, ginagmay, singko-singko ba samtang maminaw og sawns sa kaset ni Longlong nga puyra buyag, morag lata sa sardinas ang tinaguktok, lugos intawon mahilwas ang kiat nga mga kanta nga maoy hilig namo niadto. Kon medyo may karga na, puyde nang mosulod sa klase o kon dili ba, magkalingawg pamaregla adtong dili mamigay sa dakong planggana nga iatang namo sa karsada.

“Tsoy, imo rong panahon. Ayg hadlok-hadlok kay sakto na nas isog ang kontra,” hunghong ni Longlong nga miputol sa akong paghandom sa nangagi. Ang iyang mata didto magtan-aw sa babayeng nagdangadanga sa among nahimutangan. Si Belen ang iyang gipasabot sa ‘kontra’. Ang tinuod, nahibawo si Longlong sa among mga kabuang niadto sa mga babaye.

Gitimbaya ni Longlong ang babaye. Si Belen diay! Gitan-aw nakos Belen nga maoy unang milingkod sa monoblock nga lingkoranan; mikuhag sigarilyo ug nagpabuhot-buhot sa aso. Haskang layoa ra sa Belen karon ug sa Belen nga kataposang narehistro sa akong hunahuna! Dili na kini ang Belen nga akong nakita kaniadto. Paskan! Kawa ko magdahom. Kayasa bayhana lagi! Mubo na ron kaayog sayal ning bayhana ug ang liab sa dughan morag makapaso sa akong panan-aw. Ang iyang wait morag simod sa katambak nga kuha sa mamasolay sa lawis sa Pulambato. Seksi lang hinuon gihapon siya, pero morag mitambok og gamay kay morag naa na may bilbil sa iyang hawak nga way kalahian sa salbabidang gipahuot. Malisyoso kaayo ang akong hunahuna samtang nagtan-aw sa dako, lingin, nagtabyog-tabyog niyang ariyos nga maoy nakasabal sa linginon niyang nawong.

Wa man gyod unta koy plano nga mohapit dinhi sa karaan namong bording haws, sukad sa ambot pila na ron ka tuig sukad ko magtrabahog ginagmay sa Manila. Ang di lang nako malimtan nga unom ko ka tuig nga “inmate” sad ining balaya— unom ka tuig nga nagtagik sa libo ka libong kaagi sa kabatan-on— unom ka tuig sa nangapanas nang kasinatian. Apan sa pag-abot nako ganiha sa Rough Riders Terminal sa Bogo (nga maoy hapitanan sa tanang bus nga gikan sa siyudad sa Cebu sa di pa molahos sa Daanbantayan diin maagian ang among Sento Otso), nakit-an man nuon kong Longlong nga namasahero, kinsa, segun sa iyang sulti, nabut-an diayg kalit dihang nakaasawag malditang empleyada sa munisipyo nga nagserbisyo panahon pang Mayor Reynaldo Dy hangtod karon nga si Undo Tining Martinez nay mayor. Gihawiran kos buang. Por old tayms seyk kuno. Sa among kinomostahay, miingon ang kuwanggol nga nagdrayb-drayb na lang siya ining karaan sad nga tsapi nga gitangkilag saydkar; ang gipalit niyang kuwarta gikan sa GSIS loan sa iyang waswet ug nga pinalit sad kuno niya sa talyer ni Tonying Pabillon. Nia lang gihapon kuno sila magpuyo, nangabang uban sa iyang asawa sa silong sa bording haws namong karaan kay giisip man siya ni Nang Nene nga “permanent inmate” dinhi. Wa pa kuno silay anak kay morag usa nila dunay deperensiya, morag ang komander man kaha to niyay us-os og matris. Si Genghis Khan, matod niya, nadunggaban kuno adtong pistas San Remegio, anak kunog polis ang nagbira ug patay na dihang gidalas Verallo Hospital (nga sa pagsulti niya niini nakapanguros kog pino kay kadto gyod nuong tawhana isogon gyod nuon kay siya god kuno si Genghis Khan, ang sikat nga “The Great Mongolian Conqueror”); si Unggot sinaligan na sa panagatan ni Junior Jusay; si Yayong mitipon nilag puyo ug maoy tiglawog sa ilang baboy (nga nasentensiyahan na para pistas Mayo), way suweldo-suweldo kay sugot man lang sad kunong amaw basta libre las pakals.

Tinud-anay gyod unta ang akong pamalibad “sunod na lang god, Long, kay kapoy kaayng biyahe lagi, bidang bataa, uy” apan tinud-anay sad ang pagpadiskargas hanggaw sa akong bagahe “ada, hapit god una ta kay naay nangita nimo, sus, namun-o na ra ba to, sige na god, mora mangkag aders na ron”. Hadlok sad tong konduktor kay karaan god ning mamareglahay si Longlong, nag-ayog masuyakan ang ligid sa ilang trak. Iya lang kuno kong ihatod sa iyang tsapi kon pananglit wa nay biyahe para Maya-Bagay-Daanbantayan ug siya sad kunoy modirehir sa pelikulang bakak aron makatuo si Tatay ug Nanay kon diin ra ko malangan. Gawas pa, morag nagpaanod na lang sad ko sa bul-og sa iyang panggalgal dihang nalitok niya ang ngalan laging Belen nga sige kunog pang-regards nako.

Gawas lang tingali nga naibanan ang mga bugoy tungod kay nagkabuwag lagi ang among grupo, ang Bogo mao lang gihapon, matod niya. Sa akong tan-aw, wa masayop si Longlong. Bisan nasemento na ang kaniadto dakal-dakalong dalan paingon sa Nailon, Banban, Taytayan, Gairan, Pandan, apan sa tan-aw nako mao lang gyod gihapon ang dapit. Sa akong paminaw, mora kog nahibalik sa kagahapon. Layo na kaayo ang kaniadto nga natambakan na sa daghang katuigan apan gidala-dala sa karon ang karaang pamatasan sa mga tawo sa Bogo kay ang ilang pahiyom ug tinagdan pasiuyon lang gihapon sa kakaraanan.

Si Yayong, morag yabagon lang gihapon sa akong tan-aw kay nabigok man gyod niya ang akong Levis 501, orig ra ba gyod to, nga para ra ba unta tong Tatay. Naibanan lag pipila ka uhas sa lampirong ang bentana sa among bording haws. Ang mga babayeng binatonan nga kanunayng maglubo og mais sa nataran nilang anhing Dadong dela Viña sa atbang naa lang gihapon; karon medyo gurang-gurang na. Dinha lang gihapon ang karaang karatula sa promo kaniadto sa Jaz Cola (morag mitokar god sa akong hunahuna ang karaang komersiyal sa DyHP bahin sa promo sa Jaz Cola human sa dramang tambag-tambag ni Doktora Lourdes Libres-Rosaroso— “Kini Ang Akong Suliran”), nagtapot lang gihapon sa bungbong sa tulutindahan ni Nang Nene nga sagad sa mga kustomer, ang nag-abang ra pod niya. Si Nang Nene nuon wa na kaayo kaila nako. Apan sa dihang giingnan ni Longlong nga si Butsoy ang iyang kauban, kadtong “inmate” nga nasakpan kausa nga nanglili sa kisame sa mga babayeng taga Masbate— kadtong border nga kanunayng nagpasiugda sa mga kabuang, nakaingon ang tigulang og “sarang nimong bataa ka, maayo kay morag but-an na ka rong tan-awon”. Sarang nakagakos diri nako sa biyudang tigulang nga morag naamnesya kay wa na man makahinumdom nga wa ko kaabang sa kataposang buwan sa dayon na nakong ka-expelled.

Ang dayok, guso, barbekyu nga maoy akong girekwes kang Longlong nga isuwa namo sa panihapon… ang puso nga inalimango… ang mga eskina ug tunob nga nahipos sa panahon nga among gipanghisgotan linamasan sa among way tihik-tihik, burara nga kinataw-anay— tanan, tanan— samtang mi nangaon, walay kausaban. Nakapanug-ab kog iya sa milyonaryo kay sa akong paminaw, di lang ang kalami sa panihapon ang akong natagamtaman kondili hasta na ang mga kasinatian nga nagdulot og sakit-hapdos nga panghitabo sa katuigan sa pamagdoy-bagdoy.
Apan ang unang mosulod sa akong alimpatakan basta makahunahuna nag Bogo, si Belen gyod. Sama ini lagi karon nga, sa wa damhang panahon, ako siyang gikahibalag.

Ang wa lang nako hisabti: nganong mora na man intawog nataga-Kamagayan ang hitsura ni Belen nga adto laging klasmeyt pa mi, maisip nang bagis ang lalaking makatapad niya. Dean’s lister god ug sikat kaayo sa pederasyon sa mga brayt sa CRMC. Naas library ang nawong nga morag libro ang ipamahaw, ipaniudto ug ipanihapon. Kanang ihatod-hatod nako siya niadto sa ilahang balay sa Sto. Rosario duol ras ilang Kapitan Ombo Terado (nga pila lang sab ka bloke gikan dinhi sa karaang bording haws), di man gyod mosugot nga magtapad mig lakaw, angtad gyod. Hain ra kahang baybayona niya ikapaanod ang pangandoy nga mahimong maestra, no? nakapangutana kos hilom samtang sigeng pupasiplat niya. Liboga ko na man nuon ining kalakiha kay di man ko motuo sa giasoy ni Longlong ganiha; hugot akong pagtuo nga di ingon ana kamabaw ang panabot ni Belen.

Ambot unsay nakaingon nga wa man ko sugta sa buang adtong mga panahona, bata-bata pa sad ko adto, guwapo-guwapo pa sad. Hangtod na lang nuon nga nawala kos CRMC (diin gikalipay kaayo sa mga maestra kay wa na may manghulog ngadtos ubos sa inatimang mga tanom ni Mrs. Paclipan didtos ikalimang andana; wa nay mamandal sa mga hagdanan, kasilyas, mga bangko, bungbong). Wa ko niya sugta kay bugoy kuno ko, way klaro sa klase. Kon tan-awon sa perspektibo sa kadaghanan, wa sad sila masayop sa ilang pagtan-aw nako. Langasan ko sa klase ug ingon sa way kataposan ang mga pangutana. Miingon si Genghis Khan nga gusto sa eskuylahan nga magpasanay og mga tawong morag periko nga maayong motabi pero wa kasabot sa ilang gitabi. Di gusto ang eskuylahan nga magbasa-basa kag eskandaloso nga mga basahon kay gipaeskuyla mo sa inyong mga parents to become good citizens of our republic. Pastilan, kaming grupoha, mao man say paborito ang mga sinulat nilang Allen Ginsberg, Charles Baudelaire, ni Friedrich Nietzshe, Nikos Kazantzakis, James Joyce, D.H. Lawrence ug unsa na lang kadtong among ampay, nga, ambot nganong kontra man sa CRMC. Maong pilde ko sa eskuylahan, pilde pod ko sa gugma ni Belen. Kamatuoran: dul-an sa baynte akong bak sabdyek ug na-expelled pa gyod.

Nahinumdoman ko pa kon kapila nako lantugia si Belen bahin sa bisan unsang butang. Abi nakog mao toy makahatag nakog puntos sa iyang dughan kay makaingon man unta siya, sa akong pagtuo, nga brayt sad ko parehas niya. Na, mao man diay hinuoy nakaingon nga iitsa puyra kos buang.

Wa na kaayo nako mahinumdomi ang uban pang detalye sa mga balita nga gihinubay ni Longlong kay, gawas nga dili mabangbang ang kakusog sa andar sa way oberhol-oberhol niyang tsapi (nga ang tingog morag nakapalugpad sa akong atuli), nalingaw sad ko sa karaang mga talan-awon nga among nalabyan nga maoy duyan kaniadto sa akong kabatan-on: ang menteryos Insek nga nadalhan nakog babaye kausa, ang haloblakan nga akong gitagoan kaniadto dihang ang among grupo nakabagat sa mga haring-gangis sa Sudlonon, ang galingan ni Retuerto nga kawatanan namog sako nga itampaling ra sad namog baligya sa Taling’s Junkshop, ang hardwer ni Sengkee nga sa akong tan-aw mug-ot lang gihapon ang mga tindera, ang mga barungbarong sa Pedro’s Compound (nga matod ni Longlong, tiguwang na kuno kaayos Pedro ug masakiton na ug tagsa na lang kaayong mamilok; kon molingi mora na kunog robot nga tayaon), ang kawayanan sa Cantecson nga butanganan kaniadtos sawnds ni Awing nga tambayanan pod namo usahay labi nag magparekord mi niyag bag-ong kanta sa Guns, Aerosmith, Megadeth, Razorback, The Teeth, Nirvana, Red Hot Chili Peppers o unsa pa tong mga dark myusik nga among magustohan kay wa pa man toy uso ang CD, MP3, MP4, ug iPod sa una.

Apan sa dihang iyang gisulti ang kinadak-ang kasayoran bahin sa pagka tawo ni Belen, sa akong paminaw, daw nawala ang morag buyog nga tingog sa iyang tsapi, tin-aw na kaayo, tin-aw... Ang kasayoran, mao ni: Dihang nagpraktis titseng na kunos Belen sa Pandan Elementary, nakauyab man kaha kuno nig engineer unya gipamabdosan. Wa sad papasoha sa adlaw sa gradwesyon kay miingon man ang dako-dako sa CRMC nga makadaot kuno sa reputasyon sa eskuylahan. Sa termino ni Longlong, igo lang kunong gikalibangan si Belen kay sa dihang miabot ang adlaw sa ilang kasal, mitungha man kuno ang asawa sa engineer (kay asawahan man diay kunong buang) ug gitagawtawan man kaha kuno si Belen nga “baga kag nawong bayhana ka, mangingilog kag bana, wa uroy mangatol imong bidong dihang gi-jerjer kas bana nakong uwagan”. Mao tong gibugto ang kasal kay taga Asturias ra ba kuno tong asawa unya nahadlok man ang mga ginikanan ni Belen kay unyag rebelde tog kaliwat kay Asturias god, duol ras Balamban nga gidungog nga kota sa Vicente Padayao Command. Ulawa kuno ni Belen ug ambot pila kaha kuno ka bulan nga wa nila igkita. Dugay kaayong nahibaw-an nga mitago diay didtos iyang Lola nga taga Opon. Didto ra tingali kuno manganak. May taga Bogo nga nakaadtog kausa sa Kamagayan ug sa pagpauli na niini, maoy nanulti nga tua na kuno “magmaestra” si Belen sa Kamagayan. Ug dihang mipauli kuno sa Bogo, palaban na lagi kaayo. Sulti pang Longlong, misaylo pa kunos yanong pagka maestra si Belen, doktorada na gyod. Sa Kamagayan lang nuon.

Sa pilmero, suko kuno kaayo ang iyang Mama ug Papa kay wa god sa ilang kaliwat ang “aninipot, pulay lubot”. Gihuboan bitaw na sa iyang Papa aron lang gyod unta maulaw, sus, bilanggotana! migara man hinuon kunong panuway. Nagdagan-dagan kunos tibuok lungsod nga way sinina. Nagsige kunog singgit og “hala, diri na mong tanang mga uwagan! Linya na mo diri kay open por bisnes na ko! Akong Papa maoy naghimo sa ribbon-cutting ceremony. Ug kay karon pa man ko mag-abli, libre ang tanang kostumer, pirs kam pirs serb!”

Labihan kunong ulawa sa tanang kaliwat ni Belen. Naulawan sad og gamay ang CRMC kay bantogan god ning eskuylahana nga gigikanan sa kinabraytang mga maestra. Gipasagdan na lang sad sa iyang mga ginikanan si Belen. Misulti kuno ang mga hingaon og kinilo sa Bogo— mga bugoy, drayber, mga biyudo— nga adto kuno sila mag-estambayan sa Demiar Beach magabii kay adto man kuno pirmeng mangrampa si Belen. Patabang kunog lima, unom, pito. Tagaan lang kunog ihap-ihap sa mga bawod nga mangasaag sa putiong baybayon sa Demiar. Ang mga ginikanan sad nga dunay anak nga bayong-bayong, way kompiyansa kay mahadlok man sila nga si Belen ang “makabunyag”. Si Konsehal Dading Flores buot na gyod untang magpasaka og espesyal nga balaodon sa munisipyo tungod sa hangyo sa mga ginikanan. Bahin kunog bagansiya pero, matod ni Longlong, klaro kaayong si Belen ang gitarget. Apan tsikboy man sad kaniadto si Konsehal Dading (nga nahunong lang dihang nasakit og grabe-grabe, dili na siya makaihi gawas kon iyang inat-inaton ang iyahang lagay, sakit sa babaye), iya lang gitando-tando ang mga ginikanan nga “lisod lagi na, Nang, kay naa na may balaod ang nasyonal goberment ana, aw, suwayan lang nato kong puyde ba”. Miubay-ubay sad ang mga magtiayon nga nagkabulag tungod sa pangabubho. Kanunay na god kunong sapot-sapoton si Judge Villena kay puol kuno kon mao rang kasoha ang sigehag husay. Mikunhod sad ang nagpaenrol sa CRMC kay moingon man tong ubang ginikanan nga “aah, unsa ba nang eskuylahana nga maburikat man atong anak dinha”. Imbes nga ang Bogo nabantog lagi unta to nga “The Cleanest and Greenest Municipality in the Philippines”, matod pang Longlong, lahi na kunoy na-clean ug lahi na sad kunoy na-green. Init kunos panan-aw si Belen sa taga Bogo nga konserbatibog panabot. Ang wali ni Padre Figues kanunayng bahin sa “unodnong pagkadakin-as”. Pero para sa uban, si Belen hulog sa langit kay kana pa bay dayohon sa Kamagayan nga “nia na god ning grasya, kana pa bay pletehan nimog siyudad nga nia na god ni”.

Dugang pang Longlong, magsige kunog pangregards nakong bayhana kanang maatlan nga makasakay sa iyang tsapi kon mamuwaw siyag pamasahero. Mipakapin pa ang kagwang sa karaang panultihon nga ang nahitabo kuno ni Belen maoy pagaingnon nga “sa tantong pamili, sa pinilian pauli”. Naka-“tawon sab” ko, uy, sa gidangatan sa akong pirs lab.

Wa kaayo ko mahibawo sa maong mga balita kay, sukad lang nga nakatrabaho kog ginagmay sa Manila, di ko interesado sa mga balita nga gikan sa Bogo. Tungod tingali sa sakit laging kasinatian sa gugma (wa na lang ang kapakyasan sa pag-eskuyla), di na ko gustong mobalik pa sa dalan sa kagahapon.

NAHAIGKING ko dihang gibuksan ni Longlong ang gubaong kaset dungan ang pagpukpok, pagkulata, pagdakol… nga lamasan niyag pameste, panginatay, pangolera. Kining kaseta, sukad pa niadto, DyCM, DyHP ug Bantay Radyo ra gyoy madaog-daog maong amo lang dayong paum-omon og teyp.

“Matay bitaw ning kaseta, Tsoy, kadaghan na gyod ni ibalibag ni Gina kay samokan lagi siya, mora kunog myuseyom among kuwarto kon naa ni. Naa na god kuno miy bag-ong component, haytik, de remot, ug mas lagubo og tugtog. Pero, sus, ako gyod ning balikog punit, uy, gikang maglangoy-langoy sa kanal kay kon naa ning kaseta, mahinumdom man kos atong mga kabuang niadto. Mao ning nia na lang nako ni ipaadap sa tindahang Nang Nene,” ni Longlong nga nagpatutalikid sa kaset aron makuha ang ayon nga puwesto.

Nabati dayon nako ang hawot, akostikong tugtog-Bisrock sa Missing Felimon sa kantang “Suroy-suroy” nga namugos pagkulikot sa tamaran ug naghimbay-himbayng kagabhion nga usahay matabonan sa nagbagrong nga mga traysikol ug tsapi nga naghatod-kuha sa nagabhiang mga mangomprahay ngadto-nganhi sa Bag-ong Karbon. Ipaagi lang og lakbay-lakbay, patid, labay-labay… sa lata nga gamay. Ang mga kahilayan nga milumay, kang Dodong ug Inday. Luyo unya sa atong katawa, tan-awon ta og may kalipay ba…

Paggawas ni Longlong, iyang gipadali, gisinggitan si Yayong nga didto pa sa luyo, nagpasaw sa baboy. Giirog namo ang lamesa simpig sa balisbisan sa tindahan ni Nang Nene ug gisugdan ang dula. Nagpaabli ko sa tigulang og usa ka Mucho. Gitagay dayon ni Yayong.

Mikagilkil ang mga pitsas sa lamesa. Dinha si Belen sa akong walang kilid, tapad mi. Nag-atbang mi si Longlong, tapad silang Yayong. Ang tinuod, dili kaayo ko hanas ining madyong apan ambot unsang matanga sa bakukang ang misulod sa akong ulo nga nia man, nakigsakbang man nuon kos mga hanas na tingali kaayo. Nga unta, tua na ko ros amoa ug nakapahulay na. Nakadula lang ko ini adtong namilar mi pagkamatay sa tagtukod sa CRMC, Dr. Victor Lepiten, Sr., adtong dugay nang katuigan diin napulos lagi badlis sa lipstik ang akong nawong. Sa baraha nuon, unggoy-unggoy, puyde pa. Aw, ambot lang kahas Belen.

Wa na maghisgot si Belen sa nanghitabo sa kagahapon— sa among kagahapon. Gipasaniban ko siyag pangutana kon kanus-a lang siya nakaantigo ining dulaa nga libro ra man kaniadto ang kanunay niyang dala. Buot kong siya ang maghinubay sa gidangatan sa iyang kinabuhi.
“Di matag-an ang kinabuhi, Tsoy. Lingin ang kalibotan. Kinahanglan sad diayng maantigo kang modula— modula sa kinabuhi.” Naguba ang mineyk-apan niyang nawong sa pugos nga pahiyom. Morag mihapdos ang akong dughan sa may pagka uga, hiniwa-hiwa niyang katawa. Nasingo ko ang baratohon niyang pahumot. Gisenyasan nako si Nang Nene alang sa laing Mucho.

Nabatyagan ko ang sindol sa tiil ni Longlong. Unya mikihat ang buang nako. Nakasabot ko sa gisulti sa iyang mata. Bira na!

Gipatuyok ko ang duha ka dayis ug misayaw-sayaw kini taliwa sa utrabis nga kamada sa pitsas. Singko. Bisan dili hanas, gipaigot nakog hinol. Gidakdak nako nga pinahayang sa hinapinan nga lamesa. Singko bolas. Kini ang dyoker. Ako kining gipatong sa kinamadang pitsas. Mituyok ang binunotay. Milagatak ang mga pitsas nga akong nabunot dihang gipaod ko sa barandilyadong tampi sa lamesa. Maayo ang akong baraha: upat ka tre estik, eskalira, may pipila ka butaw apan kon makabunot lag dyoker, timbog na! Mibunot na man ko, pinaigot, ug gilain ang hitsas na nga laray.

“Bitaw, Len, mao gyod tingali nang kinabuhi, no. Matod sa sugilanon nga akong nabasahan kaniadto, ambot kang kinsa to, no wan wins in war kuno.” Unya mipalain ko: “Mora lang bayag bag-o lang ta dinhi ining dapita no? Kanus-a ra god to?”

Apan imbes mokagat, mipaalibagbag man nuon ang maldita. “Kanus-as imong mata. Ing-ana ra lagi nang kinabuhi, Tsoy, magtuyok-tuyok lang ta. Sama god ining dula nato, madyong. O, yeesh… madyong sad ning kinabuhi, uy.” Midagkot siyag sigarilyo ug mipadayon. “Sakto bitawng way midaog sa gera apan klaro man kaayo nga gubat ning kinabuhi.” Milantaw siya sa nagpirat-pirat, kapundirong mercury light nga gitakin sa nagtuhirig nga poste sa atbang; morag nakakitag blangkong salida gikan sa halayo na kaayong kagahapon. “Mosukol ta sa atong tagsa-tagsang gubat, Tsoy. Ug di ko mapilde ini, segurado ko ana. Yatis na nuon kon mapilde.”

Naka-chow ko sa gilabay ni Yayong apan didto ang akong atensiyon sa tag-as, kinolorang kuko ni Belen nga maritmohong mikupay dayon sa nagkalandrakas nga pitsas. Sa akong pamatyag, dili ang pitsas maoy iyang gikupay kondili ang nagkalandrakas niyang kinabuhi. Apan bisan pa niini, ambot diin siya manguhag kaisog nga sa lakaw sa iyang sinultihan, wa man siyay pagkapukan.
Wa kaayo ko mahimutang dihang nasaghiran sa akong tiil sa ilawom sa lamesa ang iyang paa nga naghinambid. “Sus, mahimo man sad, Len, ba nga magsugod tang tanan og bag-ong kinabuhi. Ako bitaw, di na man ko ron bugoy, Len.”

Gidawat niya ang tagay gikan kang Yayong. Ug human makainom, miyupyop sa sigarilyo. “Kanus-a lang ka mapari, Tsoy? Kanunayng bag-o ang kinabuhi, Tsoy, kay bunga lang ta sa ilusyon sa Diyos. Gidula-dulaan lang ta niya. Lingaw seguro kaayo siyang nagtan-aw nato. Morag iya lang tang gi—” Wa niya matiwas ang buot isulti kay nasud-ipan siya sa aso. Imbes mopadayon, mibuhi hinuon siyag lanog kaayong katawa. Hasta ang pandungog sa akong kalag natugkad sa katalinis sa pait niyang kahimuot. “Way nag-una nato, Tsoy, wa say naulhi. Kitang tanan motuyok ra sa parehas nga kinabuhi. Ang kinabuhi ron nato, sa atong edad, dili na panahon sa hinilakay, uy. Wa nay luna sa hinilakay ang Bogo. Ang Sugbo dili na lugar ni Rosas Pandan. Aw, naa pa ba roy drama-drama sa radyo? Ang Kamagayan gani, di na dapit sa makapahilak nga sugilanon. Kapoy na sad kaayo nang hilak-hilak, uy.”

Nahinulong ko. Seguro, mao ning matanga sa mga tawo ang di gyod mapukan. Bisan sa mahuyang nga dapit, may mga tawo diay nga di gyod mapakyas ang diwa.

“Kapin kos tuig nga nagbagdoy-bagdoy sa Kamagayan. Pero amaw laging kinabuhi. Di ba gitamay sa uban ang Kamagayan? Apan pangutan-ang kigol sa tanang lalaki…? Gikubalan akong bugan sa daghang lalaki sa lainlaing pamayhon sa kinabuhi nga mopahungaw sa ilang kauwagan.”
Nahikatawa si Yayong. “Ah, grabeha sad nimog baba, Belen, uy. Basa pa mas lubot sa himungaang napus-an. O, ako ning tagay, ha?” Ug giyarok niya ang baso, way tunga-tunga.
“Nginga na man moinom ning Yayong, no?” buyag ni Longlong. “Mora mag itik nga buta.” Nanghuy-ab siya. “Bi, tagayi ko, Yong, bi?”

Giwitik ni Belen ang nagkayong upos sa sigarilyo ngadto sa karsada; ang sigarilyo morag kometa sa pangindahay nga mibadlis sa kagabhion. Midagkot na man siyag lain. Miyupyop. Ug ambot diin niya ibutang ang aso nga wa man siyay gibuga. “Maot lang ang uban… wa sila masayod nga lingin ang kalibotan. Lingin, Tsoy, lingin…” Mikatawa na man siya nga wa magtan-aw nako.
Miabot ang asawa ni Longlong. Suko kaayo kini nganong nanapit kunog burikat. Makabuwisit kuno sa panginabuhi ang mga babayeng gaan og lubot. Iyang gipabati-bati si Belen. Apan morag patay na ang pagbati ni Belen; morag gipatay sa iyang kasinatian. Nagsige nuon kinig katawa. Nag-ilogay og sulod sa akong pandungog ang tagawtaw sa asawa ni Longlong, ang katawa ni Belen, ang kinagilkil sa mga pitsas, ang hunghong sa nagdukang kagabhion. Apan way kasuko si Belen, way mahay, wala. Gisigehan nuon niyag sugnod ang asawa ni Longlong. “Adaaa, Gina, parehas ra tang tanang babaye nga himoon lang kiyoranan sa mga lalaki. Aw, tinuod, naa kay bana pero unsa bay nakalahi nga parehas ra man sad tang duha nga magabii himoong hungawanan sa kauwagan sa mga lalaki.”

Miulbo og samot ang kasuko sa asawa ni Longlong. “Animal kang bayhana ka. Nia ka kay manental ka na sad sa mga lalaki. Hala, didto ka sa gawas ug ayawg apil-apila ning akong bana sa imong kauwagan.” Miduol ang asawa ni Longlong ug gitudlo-tudlo ang nawong ni Belen. Maayo gani kay gibabagan ni Yayong. Apan wa gyod magpakitag pagsukol si Belen. Sige lang gihapon siyag katawa nga wa matandog sa dapit sa iyang panghunahuna nga di maabot sa panudya sa kalibotan.

Sa akong tan-aw, morag dili na kuwadrado ang pitsas sa madyong. Ambot. Tungod tingali sa among nainom. Ang tanang butang nga akong nakita morag pulos na lingin. Nagbanda-banda sa akong lingin nga kaisipan ang lingin nga katawa ni Belen. Ang alingasngas sa lingin nga kagabhion morag gikan sa lingin nga lungag. Ang lingin namong mga kinabuhi ingon sa mihuot sa lingin nga kalibotan. Dugay na kong nawala dinhi sa Bogo apan nia nahibalik ko, usa ka tawong lingin nga mituyok sa arko nga akong gigikanan! Tinuod ang giingon ni Belen! Lingin! Lingin ang kinabuhi! Lingin!

Nag-anam kalawom ang gabii. Wa na nako maihap kon pila na ka kinupayay sa pitsas, pila na ka sigarilyo ang nahurot, pila na ka Mucho ang nabasiyo, ug pila na ka litaniya sa asawa ni Longlong ang mibadlis sa akong kahimatngon hangtod nga kini nahilom nga nahikatulog na lang gani sa iyang kapungot. Wa sad ko mahibawo kon kinsa gyoy nakadaog namo. Apan ang akong naseguro nga naa pay bahawng paaboton si Longlong sa iyang asawa ugma. Seguradong way pamahaw ugma ang pasawanang baboy ni Yayong. Seguradong wa na koy kasakyan pauli sa amo.
Kaadlawon karon sa akong pagbalik sa lingin nga kagahapon. Nakita ko si Belen sa kanhi niyang katahom nga akong gidamgo kaniadto sa mga takna sa kabatan-on. Gibakakan ba ko sa akong mga mata? Hubog ba ko? Gikapoy lang? Ambot nganong morag akong mahikap karon ang nanglabayng panahon.

Diha koy gihapyod. Pinaigot. Gitataw ang mga kanto ug giladmon. Dili plores, dili estik, dili sad bolas sa madyong. Dili sad sa ibabaw sa lamesa. Basta.

Unya ang lanog nga katawa ni Belen…

-- OMAR KHALID

Medellin, Cebu, Philippines

balay daplin sa baybayon

2008-05-21T01:03:00.000-07:00

Duha ka andana ang balay nga gitukod daplin sa baybayon. Gama kini sa semento sa unang ang-ang . Ang ikaduhang ang-ang niini gama sa kawayan ug sawali. Adunay dako nga pantawan nga nagpalibot sa maong balay, ug sa usa ka lawak sa taas, nahimutang ang mga butanganan sa mga libro nga gimugna gamit ang kawayan nga gikan sa tanom sa kanhing tag-iya, dugay na nga panahon ang nilabay.

Lain na nga henerasyon ang nakapanag-iya niining maong panimalay karon kauban ang lapad nga yuta nga sakop sa maong luna. Apan ang sobra sa tres sientos ka punoan sa lubi ug uban pang mga kakahoyan nga nagpalibot dinhi, susama ra gihapon sa unang panahon.

Ang mga punoan sa, fire tree, neem, mahogany, aguho,balete, madre de cacao, beatiles og uban pang mga kahoy nga nagkatag dinhi,nanag-as og nibus-ok usab, kauban sa pag-asdang sa mga nanglabay nga mga tuig. Gani, ang tunokon nga cactus didto sa duol sa ganghaan, nanaghan man pod. Nilabong usab ang balay daplin sa baybayon.

Gamit ang silhig-tukog nga gisumpayan sa kahoy, nanilhig si Romeo sa lapad nga nataran. Si Romeo mao ang tigbalantay sa maong balay nga nagtindog duol sa baybayon. Dili lalim kining trabahoa kay nahiapil man niini ang paglimpyo ug pagbantay sa halos lima ka ektaryang yuta sa palibot.

Ang baybayon nga saksi sa pagkunhod ug pagdako sa dagat, kinahanglan usab limpyohan sa matag adlaw. Labi na gayud kon adunay magpiknik sa panahon sa pagtaob nga maatol og Domingo ug dili ba kaha sa fiesta opisyal. Ang fiesta ni San Juan, mao ang pinakasamok sa tanang adlaw dinhi sa baybayon kay ang mga silingan nga walay mga batasan, magtampisaw ra ba dayon sa dagat ug modayon lang og panglayas, ipamilin ang ilang mga basura nga gipadpad sa balod didto sa inampingan nga puting balas sa baybayon. Apan panagsa ra kini mahitabo.

Ang isla sa Olango nga maoy nahimutangan sa maong balay, nag-atubang sa moderno nga isla sa Mactan nga gisumpay ug nahisakop sa probinsya ug dakbayan sa Sugbu. Ang Sugbo mao ang ikaduhang importante nga dakbayan sa tibuok Pilipinas. Naunhan lamang kini sa pagkamoderno sa bantog nga syudad sa Manila nga maoy nag-ulo dinhi ning gamay nga suok sa kalibotan.

Kon manukad ka sa pantalan sa Punta Engganyo sa isla sa Mactan ug mosakay sa bag-o nga barge nga ginganlan og Sta. Rosa Transit Lines, beinte minutos lang ang gikinahanglan aron makatungtong ka sa isla sa Olango.

Apan ang gilay-on sa kalahian sa duha ka isla, daw langit ug yuta. Ugaling, dili ikahibulong kon makapangutana ang bag-ong kaplag dinhi kon nahibalo ba kaha ang lumolupyo sa isla sa Olango nga sa mil-singko-sientos-beinte-uno, nilanding na diay ang Portuegeso nga si Fernando Magallanes sa Mactan og niangkon sa Pilipinas ngadto sa poder sa nasod sa Espanya.

Ang kadaghanan sa mga katigulangan sa isla, nakatimaan hinuon nga sa mil-nuebe-sientos-otsenta’y-seis, adunay Aleman nga napadpad sa sitio sa Bunga sa Sta. Rosa, ang nag-inusara nga lungsod sa isla sa Olango.

Ang balay nga nahimutang daplin sa baybayon gitukod sa maong estranghero. Sa pipila ka mga adlaw nga nangagi, ganado kaayo si Romeo, ang binatonan sa luna, sa pagpanglimpyo sa iyang gialima nga balay ug sa palibot niini. Nanawag man god si Angelina, ang bag-ong tag-iya, gikan sa Sugbo sa karaan nga Nokia 5810 cell phone nga gibilin niini kang Romeo.

Matod pa sa dalaga, sa mosunod nga adlaw, moabot na kini sa isla kay didto na manimuyo. Taodtaod na usab ang nangagi nga mga tuig nga kining balaya nabakante. Mingaw kaayo dinhi kay si Romeo ra man ang nagtikawtikaw sa kanunay. Ug daw sa nangluod nga hinigugma, mao ra man og nagsubo usab ning balaya. Gawas lang sa mga adlaw nga naay magpiknik, awaaw kaayo dinhi ug mahikurat na lang ka kay makadungog ka og kukatawa.

Apan sigon pa sa istorya sa mga karaan nga silingan, sadya kuno dinhi kaniadto. Kaniadtong panahon nga dinhi pa nahimuyo ang bongoton nga Aleman kuyog sa iyang asawa nga Pilipina, nga maoy kanhing tag-iya sa maong yuta, buhi kuno kaayo ang lugar. Tungod kay kauban sa nagkalainlaing kahoy nga gitanom dinhi, daghan usab ang kahayopan nga nagsuroysuroy sa palibot. Gihinganlan ra ba kadto silang tanan sama sa tawo.

Anaa kaniadto ang gikahadlokan sa tanan nga German Shepherd nga si Zorro nga sa kanunay nakigdula sa Doberman nga si Robin. Aduna usab silay buhi nga unggoy nga ginganlan og Philip, nga sa matag hapon magsuroysuroy sa baybayon samtang naggunit sa kamot sa iyang pinalangga nga among estranghero. Kon makabuhi kadtong unggoya, mamaak ra ba to siya sa mga bata nga masaag sa sulod sa koral kay mangatkat sa punoan sa sinegwelas ug uban pang mga punoan sa prutas sulod sa luna. Silang tanan mao ang kauban sa balay sa matag adlaw kaniadto.

Diha ‘sab to sila’y kabaw nga gahi kaayo og ulo. Ginganlan kadto siya og Clementine ug grabe kadto katapulan. Dili gyud to siya mapugos sa pagdaro kay nagsige lang ‘to siya og higda sa lapok nga maoy iyang lunangan. Ug anaa ‘sab si Theo, ang buotan nga Anglonubian nga kanding nga gustong mokaon sa sigarilyo nga mahibilin sa lamesa sa lapad nga pantawan sa silong.

Galing, naa man pod to silay duha ka halas nga python nga gipanganlan og Fifi og Fofo. Gawas pa sa pipila ka gatos nga kuneho ug mga manok nga bisaya nga naglibotlibot, gisundan sa ilang mga piso.

Sa matag hapon didto sa tungod sa balay nga kawayan, adunay duha ka dagko nga langgam nga mobatog sa braso sa Aleman nga nangandam sa kanunay og pagkaon sa iyang mga bisita, kinsa modayon lang sa pagpanglupad pagkahuman og tuhik sa pagkaon, padulong sa nagsalop nga adlaw.

Apan kining tanan, anaa na lang sa panumdoman sa mga tawo ug sa balay nga karaan. Wala nay nahibilin nga mananap nga gialima ug nag-alima sa maong dapit. Kadto na lang mga hawo nga nipili sa pagpuyo sa mga ngilit sa dagkong bato. Mga ilaga nga mokaon sa bunga sa lubi og mga alimango nga nangutkot og buslot sa balas kay maoy ilang gihimo nga pinuy-anan.

Si Romeo nga nagtubo usab sa duol, gamay pa kaniadtong panahona. Ang iyang mahinumdoman mao ang kahadlok nga iyang pagabation sa maong dapit kay dako og tingog ug dako nga tawo kadtong Aleman. Modayon ra ba ‘to og pamadlong sa iya ug sa iyang mga kuyog nga mga bata, sa dihang tiradoron nila ang mga langgam nga mobatog sa mga kahoy nga nahisulod sa iyang koral.

Magkaratil silang tanan og panagan niadtong higayona kay kong masakpan, embargohon ra ba ang ilang mga tirador niini. Dayon og singgit sa nagdahunog nga tingog, sa pagpamadlong sa Iningles nga dili usab nila masabtan kaayo. Busa, nangundang na lang sila og panirador sa mga langgam nga masaag didto sa lugar sa Aleman.

Sakit usab hunahunaon ang singkwenta ka injection batok sa rabies nga maangkon, kon mapaakan sa bangis nga mga iro ug uban pang mananap nga nagbantay sa lugar.
Apan karong adlawa, ganado si Romeo sa pag-alima sa maong dapit. Kay sa dugay na nga panahon nga nagtrabaho siya dinhi, nibati na usab siya og gugma sa balay ug sa mga kahoy nga matod pa sa tanan, tinanom usab sa kanhing tag-iya niini. Sa iyang banabana, kapin na sa kwarenta ka tuig ang nakalabay. Ang dalag nga kawayan nga nanalingsing ug taman sa ginhawa dapit sa kilid sa atabay, pinangga kuno kaayo kini sa kanhing tag-iya nga Aleman. Busa, inig dayandayan niini kuyog sa huyop sa hangin, molukso usab ang kasingkasing ni Romeo.

Sa dihang gipahibalo siya ni Angelina nga mopuyo na kini sa isla, nanghinaot si Romeo nga malipayon na usab ang balay. Pilay palad og kini si Angelina nga apo sa maong Aleman, mahigugmaon usab sa mga tanom ug sa mga kahayopan. Gani, wala man gayod niya gibaligya ang luna. Ug sa matag karon ug unya, iya mang papintalan og varnish ang bungbong nga sawali ug ang mga haligi nga kawayan nga bisan sa kadugay na nga panahon, maanindot man gihapon lantawon. Wala man usab gibukbok ang mga kawayan dinhi kay gituslob kini sa sulod sa tulo ka adlaw didto sa dagat, una gigamit pagtukod sa balay.

Sa kilomkilom pagkasunod nga adlaw, nahiabot si Angelina sa maong dapit. Maanyag ang maong dalaga og ang iyang hitas-on, labaw sa kasagaran nga Pilipina. Lalom usab ang timbre sa iyang tingog ug karga sa iyang sakyanan nga isuzu multicab mao ang duha ka iro nga German Shepherd og Labrador.

Samtang nitabang kini pagdiskarga sa iyang mga butang, nahimuot si Romeo. Nakahinumdom man gud siya sa mga istorya sa katigulangan bahin niadtong Aleman. Si Angelina, apo gayod sa Aleman. Maanindot og mga ngalan ang iyang mga iro: Stefi og Hula. Ang kolor sa iyang taas nga buhok, adunay pagkapula ug bulagaw. Harong ang iyang tinan-awan ug ang iyang linihokan daw walay kukahadlok. Inig mandar niini, makahinumdom si Romeo sa pamadlong sa iya kaniadto sa gamay pa siya sa dihang matintal siya paggamit sa iyang tirador.

“ Nong Romeo, palihog dal-a nang mga karton didto sa taas, pagkahuman biyai na lang ko dinhi kay ako nay bahala sa mahibilin” matod pa ni Angelina.

“O, Ma’am” sabat usab ni Romeo.

“Ugma, inig-anhi nimo sa buntag, magsugod ta pagpanan-aw sa mga tanom dinhi kay ayohon nato ang palibot nga tanaman.” padayon pa ni Angelina. Nitando na lang si Romeo nga niadtong panahona, nibati og kalipay para sa balay nga dili na mag-inusara karong gabhiona.

Sa dihang nipahuway na si Romeo didto sa payag nga iyang gipuy-an, dapit sa likod sa maong luna, nipahiyom siya sa iyang kaugalingon. Mao na gyod kini ang dugay na nga gihulat sa balay daplin sa baybayon. Sa dili magdugay, mabuhi na usab ning dapita kay ang bongoton nga Aleman, mora man og nibalik dinhi pinaagi sa iyang apo nga si Angelina. Nag-Istorya si Romeo sa iyang kaugalingon ug nakatulog kini nga nagpadayon ang pahiyom sa iyang mga ngabil.

Ngitngit pa ang kalangitan sa dihang nahigmata si Romeo pagkaugma. Nagdalidali kini sa pag-ilis dayon paghikay sa iyang pamahaw. Pagkahuman niya og kaon, gitakin niya ang iyang sundang sa iyang hawak ug bitbit ang kalo nga maoy hinagiban batok sa kainit unya sa adlaw, nisubay kini sa gamay nga dalan padulong sa iyang pinalangga nga balay.

Ang agianan padulong sa baybayon, giadornohan sa mga kahoy nga karaan og nangalisbo usab sa kahumot gikan sa mga puti nga kalachuchi nga namulak og taman. Samtang naghulat siya sa pagkanaog ni Angelina, nagsugod na si Romeo og habok sa mga bag-o nga tanom palibot sa balay. Ang yuta nga balason, gipulihan niya sa yuta nga giabonohan og tai sa kabaw. Usa na ka buwan nga nagbubo sa matag adlaw si Romeo sa mga mesetas nga bag-o niyang gitanom dinhi. Maayo galing kay nagsige usab og ulan mao nga dali ra namulak ang maong mga tanom. Wala usab sila hikawi sa kainit sa adllaw. Mao ra man baya og apil ang kinaiyahan, nalipay nga nahukman na gyud ni Angelina nga ari mopuyo sa isla.

“Sud-onga ang mga dahon sa kahoy nga mora og nagkiaykiay ug ang mga bulak nga daw nag-indigay,” mando ni Romeo sa balay daplin sa baybayon.
Sa dihang nanaog na si Angelina sa hagdanan, natunong ‘sab nga dako na ang dagat sa baybayon. Ang mga gagmay nga isda nga naglangoylangoy dinhi, mokalit lang og pangambak ibabaw sa parat nga tubig.

“Nong, kahinumdom ka ba sa akong Lolo nga maoy nipalit niining yutaa? pangutana pa sa dalaga sa nahikurat nga binatonan.

“Kahinumdom man Ma’am, pero gamay pa kaayo ko kaniadtong nagpuyo siya dinhi sa isla” tubag pa ni Romeo. “Ug tungod kay siya man ang pinakauna nga estranghero nga nipuyo dinhi sa amo, daghan siya og kaila sa among mga katiguwangan.”

“Malipayon kaayo ko nga kada moanhi ko dinhi sa isla, ang mga traysikol drayber moingon dayon nga adto na siya sa balay ni bongoton, kay kini nga isla mao gyud ni ang gipili sa akong Lolo nga puy-an ug pakamatyan. Kahinumdom gihapon sila sa iya” ingon pa sa dalaga.

Ang kamatayon sa Aleman, maoy usa ka dakong misteryo nga nahitabo sa isla sa Olango, pipila ka tuig na ang nilabay. Matod pa sa blotter sa pulis sa Mactan, gipusil niini ang kaugalingon nga bagolbagul, gamit ang paltik nga 38 didto sa sulod sa balay nga gama sa sawali og kawayan. Apan daghan ang dili makatuo niini kay malipayon man ang iyang kinabuhi dinhi. Gialirongan siya sa pinangga niya nga mga tanom ug mga hayop. Maayo man usab ang iyang relasyon sa iyang asawa ug anak. Magsige man to siya og ingon nga siya kuno si Adan ug ang iyang asawa mao si Eba ug sila nagpuyo sa paraiso. Ang nahibilin karon nga makahubad sa tinuod gayod nga panghitabo mao na lang ang amang nga balay sa daplin sa baybayon.

Sa panahon nga dako kaayo ang dagat, modayon kini og sakay sa iyang sakayan sa dagat nga gipanganlan og Diwata. Kuyog ang iyang asawa, modayon sila og larga, padulong sa silingan nga isla sa Bohol o sa Leyte ba kaha. Haruhay kaayo ang kinabuhi sa pamilya. Mao kini ang hinungdan nga nahikurat ang mga katawhan pagbuto sa balita nga nagpakamatay ang Aleman.

Dako usab ang pagkakurat ni Romeo dihang naghisgot sa maong hitabo si Angelina. Daghan na ang mga tuig nga nanglabay ug dili na kaayo kini hisgutan sa mga katigulangan sa isla. Samtang ang mga bag-ong tubo, wala nay kalibotan sa maong hitabo. Wala man usab magsaba ang usa ka kwarto sa balay nga maoy saksi sa panghitabo.

“Nakahibalo ba usab ka nga aduna siyay unggoy nga ginganlan og Philip nga gipangga ni Lolo susama sa usa ka anak?” pangutana pa ni Angelina nga daw nag-istorya ra sa iyang kaugalingon. “Pag-abot ni Philip og walo katuig, agresibo na kini kaayo ug dili na mopatuo sa tanan, gawas lang sa akong Lolo. Istorya pa sa akong Lola, bisan og giunsa nila paghigot si Philip, mabadbad na niini ang tanang higot. Ug kay wala man to siya maanad nga prisohon sa halwa, nisamot kini og kasuko. Kontra ra ba kaayo niya si Lola kay nagselos man kini sa iya. Kung dili pa tungod sa iro nga Doberman nga si Robin, kadaghan nang napaakan si Lola ni Philip. Maayo galing kay mahadlok kadto si Philip kang Robin, maoy hinungdan nga dili siya makaduol sa akong Lola nga gidapigan usab sa maong iro. Niabot ang panahon nga si Lola dili na mogawas sa balay kung wala si Robin tungod sa kahadlok nga paakon siya ni Philip. Adto na lang siya magpalaban sa kainit sa kusina nga daw nahimuot sa panghitabo. Kung buot hunahunaon, anad man usab kaayo to si Lola sa mga mananap og sa kasagaran, dali ra usab moanad ang mga mananap sa iya. Lahi gyud to si Philip. Unya, pareho sa akong Lolo, estranghero sab kadto siya dinhi. Naggikan kadto siya sa Palawan. Adunay usa ka tindero sa mananap nga nakadungog nga adunay Aleman nga nagsige og pamalit og mga mananap sa isla sa Olango. Sa pagkakita ni Lolo sa unggoy nga daw nalisang sa bag-o niini nga palibot, nilanay ang iyang kasingkasing. Gipalit niya si Philip nga nahinangop usab sa bag-o niyang tag-iya. Didto nagsugod ang ilang panaghigugmaay sa isig usa.”

Sa pagkatinuod, nakahinumdom kaayo si Romeo sa unggoy nga si Philip kay sa edad nga otso anyos, napaakan man siya niini. Sa dihang nagtindog siya kaniadto sa daplin sa koral nga maoy utlanan sa luna sa aleman, nakit-an niya ang hinog nga kapayas nga nagbitay sa mubo nga punuan. Wala makaantos si Romeo kay nagdaguok na ra ba ang iyang tiyan nga bisan og ala una na sa hapon, wala pa nakapaniudto. Bisag nahadlok siya sa mga mananap sa sulod sa koral, nangisog siya sa pagsulod og pagkuhit sa hinog nga kapayas. Ug sa wala damha, gipaak siya ni Philip nga ang paborito nga prutas, mao man usab diay ang kapayas.

Dako kaayo ang samad nga pinaakan sa maong unggoy og gani, ang asawa sa Aleman, mao man ang nagdala kang Romeo sa syudad sa Sugbu ug nagpatambal niini didto sa iyang amahan nga Doktor. Maayo galing kay nahisulat sa lista sa Doktor sa mananap nga nainhiksyonan ang unggoy og anti-rabies busa wala ra si Romeo mag-antos sa daghan nga inhiksyon para sa rabies. Lalom usab ang iyang naangkon nga samad ug nagpabilin pa gihapon ang uwat sa iyang bitiis.

“Sa usa ka higayon, nakabuhi na usab si Philip unya nakapaak og usa ka bata dinhi sa silingan” padayon ni Angelina. “Mao na kadto ang panahon nga nidesisyon na si Lolo nga patyon na lang ang iyang paborito nga mananap. Si Lola maoy nagdala sa bata sa hospital didto sa Sugbu ug pag-uli niya sa isla, nakurat siya sa naghulat sa iya didto sa balay. Si Lolo didto sa sala, nagsabak kang Philip sama sa pagkugos og usa ka bata nga nagsakit ug naghilak kini. What happened? pangutana pa ni Lola. I killed Philip with my bare hands and up to the end, he came to me and trusted me like his own father. But I have to kill him! tubag pa sa akong Lolo nga nagpadayon sa pagdanguyngoy. He is starting to hurt innocent children!, padayon pa niini samtang nagpadayon og kugos sa unggoy nga nakupsan na sa kinabuhi. Mao kana ang istorya sa unggoy nga si Philip nga gipangga og maayo sa akong Lolo susama sa usa ka kamagulangan nga anak.”

Wala na motubag si Romeo nga nihikap sa karaan nga uwat sa iyang bitiis. Sa pagkatinuod, sukad nga napaakan siya sa maong unggoy, malisang na siya bisan og mahiduol man lang sa koral sa tupad sa payag sa iyang ginikanan. Apan sa dihang adunay nakasulti sa iya nga nagkinahanglan og binatonan ang karaan nga balay nga nahimutang sa daplin sa baybayon, ni-apply dayon siya sa maong posisyon. Nalipay kaayo siya sa dihang siya ang gipili sa amahan ni Angelina nga maoy mobantay sa maong luna. Ug sukad niadto, ang balay mao na ang iyang pinakasuod nga amigo.

“ Nong Romeo, dako kaayo ang akong pasalamat sa imo sa pagbantay dinhi. Sa pagbilin ni Papa sa ako niining yuta sa Olango, wala gyud ko kahibalo og unsaon ko ni dinhi. Dili man sab ko buot nga mobaligya niini kay sa tanan nga kabtangan nga gibilin sa akong Lolo, mao man kani ang pinakaduol sa iyang kasingkasing. Ang mga kahoy dinhi nga si Lolo pa ang nagtanom, dili ko makaako og putol sa ila. Apil nang mga cactus sa ganghaan, si Lolo pa ang nagtusok ana sa yuta. Hilabi na gayud kanang karaan nga balay, magtindog lang gihapon kana diri hangtod sa akong kamatayon. Ug usab ang mga karaan nga mga libro ni Lolo, dako kaayo na og bili kanako” sugilon pa ni Angelina.
Igo na lang sa pagyango ang nahimo nga tubag ni Romeo samtang nagpadayon kini og bungkal sa yuta.

"Ayaw og kaguol, Nong Romeo, buhion nato og usab ning atong luna. Niundang na ko sa akong trabaho sa Sugbo kay gikapoy nako sa pagginhawa sa hugaw nga hangin og sa paggukod sa nagdagan nga panahon. Ang karaan nga panahon na usab ang akong lantawon. Og imbis nga pamutlon, dugangan nato og tanom ang mga kahoy dinhi. Magbuhi usab kita og mga mananap sama sa iro, unggoy og kanding. Basin pa diay og makaplagan usab nato ang atong temporaryo nga paraiso dinhi sa kalibutan,” nagkatawa nga nag-istorya si Angelina.

Hapit na mongitngit ang kalibutan sa dihang niundang si Romeo sa iyang buluhaton. Ug samtang nagbisbis kini siya sa mga bag-o nga mahogany og neem tree nga gitanom ni Angelina, nibati siya og kalipay sa pagtuo nga sa dili magdugay, madungog na usab niya ang katawa dinhi sa iyang gibatonan nga luna sa isla sa Olango.
Og sa dihang nagsud-ong siya sa karaan nga balay sa daplin sa baybayon, nadunggan usab niya ang tam-is nga huni sa mga langgam, ang syaok sa manok, ang hunghong sa halas og ang katawa sa mga isda sa baybayon.

“Nong Romeo, ugma ipadayon nato ang pagpananom ug ayaw kalimti pag-ampo sa imong diwata nga mobundak ang ulan sa panagsa aron mabuhi gayud kining mga liso nga akong gisabyag dinhi,” tugon pa ni Angelina nga nagtungtong sa hagdanan sa nagpahiyom nga balay sa daplin sa dagat.

Pagkagabii sa dihang mouli na si Romeo ngadto sa iyang payag, nilingi siya. Hayag kaayo ang balay karong gabhiona. Ug nadungog ni Romeo ang lanog kaayo niini nga katawa.

-- MARIA VICTORIA BELTRAN
Cebu City, Philippines

mga personalidad luyo sa mga lamesa: e-mail alang kang miss x

2008-05-21T00:07:00.000-07:00

Dear Babe,

Mingaw ron ang opisina. Nagtungok ang mga lamesa sa akong kaubanan. Mag-email-email lang ko ron, pawala bas kulba kay lisod nag manulod nya diri ang espiritu sa mga guwardiya sibil. Himoon ta lang isa ka rong kauban kay ako ra laging usa. Aw, unsa man diay ron? Morag holiday man tingali ron, Agosto 20, kasumaran sa pagkamatay sa pulgas nga bungoton. Naa koy mapaabot aning award, siyaro: “Ang Labing Masaarong Hanggawng Empleyado” kay misulod bisan way trabaho.

Ako lang ning i-describe nimo ang among kuwarto diri ba kay adtong pag-ari nimo sa wa pa ka mobalik dinhas Barbados (kon diin man nang dapita), nagdali-dali ra man ka god. Karag lang ka. Morag wa man gyod tingali ka mingawas, ako no? Joke, hehe! Wa sad ka magdugay bisag mga uska oras lang unta.

Bagsik ning kuwartoha, morag hayd-awt sa ulitawong guwang, way kaligo. Naay daghang libro, libro, libro unya papel, papel, papel unya libro na sad, libro… anhi… anhi kanunay mag-olympic ang mga ilaga, marathon, bungee jumping, o unsa pa nga event kanang mamingaw-mingaw na. Onse mi tanan, duha ray babaye. Ang siyam ka lalaki, pyur gyong lalaki, maaynang magklarohay ta. Unya naa miy gipapilit nga dakong mapa sa Pilipinas ug mapa sa kalibotan. Akoy nagpapilit ini pero ambot para unsa ning mga mapaha nga di man unta namo kauban si Christopher Columbus ug Vasco de Gama.

Taym sa. Kini diayng silingan namong kuwarto, Balitaktakan Tabloid, pulos ni mga batan-on ang nagdala. Langas pod ni silag mahinayak. “PBB — Teen Edition” among tawag sa ilang kuwarto. Ang among kuwarto nganlan nila usahayg “Tower of Babel” kay lainlain lagi mig pinulongan, upat god ka magasin— Bisdak, Banwag, Palangga, ug Bukang-Liwayway.

Syotaym!

Ang unang lamesa, kang Soriano. Hawod pod sa kadaghag libro ning tawhana. Ambot ig-unsa ni siyang Brader Eloy Soriano. Adtong miaging semana nagpalit siyag Norton Literature (ambot ikapila tong volume, naay pakapin CD unya ganahan kaayo mi adtog mo-recite nas Bay Dylan Thomas, “Rage, rage against the light”. Rak sad tawhana, uy. I-google sa youtube kay naa koy gi-upload akong bersiyon, ayg panaway, ha?). Naa, o, kita pa nakong tag, gipapilit sa guwapahong mga babayes Booksale, P850.35. Ambot mabasa ba pod kaha ni niya nga dos mil man tingali ni ka pahina? Pero mas daghan ang iyang “how to…” nga libro. Anhi maghuwaman sa iya si Tuyor. Ambot unsa na pod kahay gihuwaman ni Tuyor ron, no? Pero mas nakadani nako ning iyang “Manwal ng Pagpapatiwakal” ni Eros Atalia. Kahinumdom ka adtong Eros? Kadto bang nakadaog pod sa una sa Palanca, Tagalog Short Story, morag bahin man to sa mga bata sa Kalye Marino man tingali to. Ambot maghikog man tingali nis Soriano. Lain pay ato, motuo ba ka nga di man diay kuno makamatay sa tawo ang pag-utong sa pagginhawa, ingos Bong Barrameda sa iyang kolum sa PDI. Sakto gyod lagi akong pagduda nga wa to moutong si Morayta, sa? Gi-hazing gyod lagi to, mor pa. Klaro kaayong balbahutog tong polis nga nag-imbestigar. Brayta pod anang Bong, no? Di kaha na niya kinopya las answers.com? Di tingali, uy, kay wa pa god toy internet sa una, 1990’s. Kon moapil kaha na siyag “Game KNB” modaog ba sad kaha na siya, no? Ah, maalkanse tingalis Edu Manzano ana.

Kon molingkod si Soriano sa iyang lamesa, iya rang upaw nga ulo ang moguho, wa dyoy kalahian sa tabugok nga nahilo sa tubli. Kon maglinog pananglitan, libro ray kamatyan ining Soriano kay mao may unang modat-og niya. Ug mao lang unyay iyang mamatngonan nga ang mipatay niya mao ang gahi, hardbound nga librong Eros ug dili gyod mismo ang sulod sa libro.

Family man gyod nuon nis Soriano labi na adtong miadtos Bohol iyang asawa. Iyang paboritong kanta, “Goodbye Girl” sa The Bread. Matay, mohilak lagi ni siya, Babes, kanang mokanta na labi nag adto mis Washington, Makati sa una, inom-inom. Kulba pod kaayong mo-emote tawhana, uy. Naa ba kaha ni siyay pangandoy sa una nga mahimong singer, no? Pero naa ba kay nakitang singer nga upaw? Aw, o, naa diay daghan— Eminem, Jay-R, ug Bamboo.

Sunod lamesa, kang Johnny Asun. Di ni siya mosugot nganlan og Juan bisag mao gyod niy tinuod niyang ngalan. Nakapasera na ni siyag beerhaus kay sigehan man niyag utang. Sa Pasay to, ug wa na ko kahinumdom kon usa ba kos gidala niya didto. Unya naa niy daghang anik-anik ang iyang lamesa: mga baso (pero kana ra gong plastic nga butanganan sa noodles in cup, iyang gipang-recycle ug ako lagi ni siyang irekomendar sa Mother Earth Foundation puhon kay nakatabang god ni siya against global warming), water heater, kape (may tinuod nga kape, naa say sa bugas pero klas kaayo kay maayo mag packaging), coffee mate, kamay-repinado, ug pipila ka libro. Usahay komedyahan nako ni siyag “Oh, Johnny Baby, naa man tingali kay plano nga magtukod og franchise sa Starbucks”. Mongisi lang sad tawon ni siya. Adtong nagpakuha mig picture gikabuangan ning iyang nawong, gipagamay, sa taga lay-out lagi, gi-photoshop. Mora siyag kuto sa kabaw tan-awon— dakog lawas pero gamayg ulo. Mongisi man lang pod tawon. Kon imong ukbon iyang locker, naa kay makitang mga kutsilyo para pangosina. Hialaan ni siyang hold-aper kausa niadtong gisugo siyag paihawg kanding ni Mr. Tanchan. Kompiskahon untas guwardiyas LRT ang iyang mahiwagang kutsilyo. Maayo gani kay Ilokano sad tong guwardiya unya tigbasahan sag Banwag.

Maayo ni siyang mangluto labi nag kanding. Kulba kaayog mga lamas lagi: morag di ka katuo nga magamit ba diay sa pagpangluto nang mga sagbota na. Sakto ra kaayong mobalbakuwag tul-an sa kanding. Mao lagi ni siyay among cook sa opisina. Kon naay magbirtdey, wa gyoy problema coz Johnny will take care of business. Makigsumbagay sad ni siya kon imong sawayon si Hemingway. Lagot kaayo ni siya adtong pelikula ni Clark Gable, “For Whom The Bell Tolls”, nga wa kunoy ayo pagkahimo. Lahi ra kunos libro gyod ni Hemingway. Ayaw sad daota si Marcos sa iyang atubangan kay aydol nis kanahan. Or else, sa sunod nimong birthday butangan niyag daghang betsin ang papaitan. You’ll be sorry.

Sunod lamesa, kang Perryboy. Taga Aklan nis Perryboy. Di man diay kuno na tinuod ang aswang, Babes, uy! Grabe ra sad kuno kaayo ang taga TV kay pasobrahan man gog report. Bayas kuno kaayos taga didtong mga dapita.

Maayong laki sad ni siyang mohimog jokes sa una maong gikuhang staff sa Bukang-Liwayway. Kornihan man kos iyang joke sa una kay klaro kaayo. Pero naanad-anad na man sad ko ron maong okey na lang. Iyang lamesa ray kinaguwapohan og porma kay limpiyo kaayo, morag iya sa “ang dalagang pilipina, parang tala sa umaga…” Naa gyod diay lalaki nga limpiyado, Babes, no? Ambot lang sad kaha adtong sip-onon pa nis Perryboy, limpiyado ba sad kaha ni siya? Kay tanang bata man gyod tingali ang nakaagig sip-on, ba.

Gubaon sad ning iyang kompyuter kon kamiy mogamit. Perog siya, ambot nganong jolennnsss man kaayong moandar. Tsikboy sad ning tawhana labi nag makainom. Iyang style sa tsiks hanggaton niyag panimba. Mokalit lagi ni siyag ka-Diyosnon basta naas beerhaus. Usahay, makatuo lagi ko sa teyoriya nga “God is everywhere” tungod ini. Lagmit, kapoyan na tingalig binut-an usahay si Papa Jesus, no, sigeng badlong sa mga makasasala nga mosubay sa tul-id nga dalan sa kinabuhi aron makapuyo ta sa langitnong puluy-anan… maong mag-beer-beer pod Siya usahay ug mosulod sa lawas laging Perryboy. Naa na ba kahay pintor, no, nga gipintal si Papa Jesus nga hubog? Ikaw… di ba nag-paint-paint man kas una. Aw, oo, kamo bitaw tos Bay Joshua nag-eksibit sa unas Shangrila.

Sunod lamesa, akoa. Wala lang. Kining akong lamesa maoy saksi sa liboan ka panagtigi sa nagkalainlaing suliran sa kinabuhi, matinuod o madili. Ayawg ablihi ang locker sa akong lamesa kay naay daghang x-rated film, porno magazine, ang uban hinatag ni Loreto Sardovia kanang magbalikbayan siya, Amerika. Naa pod koy librong “Urge”, “How To Drive Your Man Wild In Bed”, “The Joy of Sex”, ubp. kon okey lang nga di na lang nako iesplikar. Bitaw, gamit pod tawon ni nako sa akong kolum “Sayri Ako, Tito Itsoy” isip quick reference. Pero in fairness, naa pod koy libro sa una nga “Beginning Your Marriage The Christian Way”. Boring lang kaayo tong libroha, so, ako na lang gihatag sa amigo nakong pari nga dako-dako na rog ranggo sa Radyo Veritas. Di sad gyod ko motuo adtong libroha, uy. Jerjer na god na unya magbasa-basa pa diay tag Bibliya? Naa toy daghang teksto-teksto nga makakonsensiya kon seryosohon gyod. Di kaha ta gabaan anang Balaang Basahon kon ato nang iapil-apil anang mga butanga?

Adto gong gamay-gamay pa ko, among mga silingan nanan-aw man gog hubo-hubong salida didtos amoa uban sa akong Yoyo Betong kay wa man to dinha silas Mamag Papa, betamaks pa tos una. Nakalili ko adtog gamay kay paghigot nakos kanding didtos silong, naa may tangkas among kawayan nga sawog. Nakaingon ko nga mao diay na. Kon naay mangutana nako, moingon ko: “I want to be a porn star someday ug kamo, kamo, di mo kakita nako kay idili man sa mga bata ang akong salida, ebeeee…!” Sa tan-aw nimo, Babes, may katumanan pa kaha? Gusto sab kong mahimong direktor sa pelikula ug ang una nakong i-shoot mao ang pelikulang “Two Hog Cholera”. Kuhaon nakong leaking (?) lady si Angel Sinloc unya iya ra diay tong sip-on akong ipakita. Busa, ma-justify nako ang taytol kay hag kolera god, di, naa gyoy sip-on nga mo-leak, sintomas sa hog cholera. Kuhaon nakong kontrabida si Wilma Elepante pero iya ra sang kugmo akong ipakita. Siyempre makontrobersiyal dayon ang salida kay real-life enemy god sila. Mangasuko dayon nako ang mga moviegoers, saman ning salidaha, uy, nga wa man nato makita ang atong idolo? Siyempre, moingon pod tong akong mga amigong kritiko, silang Ronald Constantino, Nestor U. Torre, ug si Direk Gil Portes ing-ana mang gyod nang masa, di kasabot unsay art film? Why? This is modernism translated into a cinematic experience. A new age of film is born! One of the Greatest Film of our Generation! Four thumbs up! Pang-Cannes man gani ning salidaha, moingon sila. Unya naa dayoy mogawas nga rebyu sa Banat News kay amigo god ming Uriel Cruz Vallecera. Mosikat ko, natural, uban sa gamayng tabang sa akong mga amigo. Sa tan-aw nimo, patok kaha nis box-office?

Sunod, kang Tabbag. Apelyido ni niya pero mao man niy among itawag gyod niya. Ambot unsa kahay ngan ining tawhana ni. Ethnic nig ngalan tawhana maong lisod hilwason. Ilokano sad, seryos. Sa tanan namo diri, kini ra siyay artist gyog pamorma. Rakista pod ning tawhana, bahista, iyang banda Pilo man kuno, ambot tinuod ba. Ex-seminarian man god ni siya, unya, daghan baya nag yunit sa music ug philosophy ang ilang kurso. Ah, Pilo… basig variant lang na sa philosophy. Manghuwam dayon ni siyas akong “The Red Pony”, koleksiyon sa Ininsek nga mga balak kon magsuwat na siyag Inilokano. Nagduda ko basig naa bay fraternity kaniadto si Pedro Bucaneg ug si Li Po.

Ang Leyenda ni Pedro Bucaneg ug Li Po
Gikan sa panulat ni Anastascio Duhaybungot

Pedro Bucaneg: Lakay Li, gusto kong mosulod sa inyong frat nga Chong Koi La.
Li Po: Way blema, Drong. Pero kay writer mang ka unya writer man sag ko, sultihi lang kos imong sekreto nganong sikat kaayo imong “Biag ni Lam-ang”. Kon okey gani, sakop na kas CKL.
PB: Mikaon ra man kog ibbus adto, Li? Unya naglain akong tiyan kay di man maayong pagkaluto. Naglain akong lawas. Mao ra toy sinugdanan. Tabi, naa sad unta koy ipangutana nimo. LP: O, sige…
PB: Diin man gyod ka matawo: sa Kansu o Szechuan?
LP: Di ko kasulti nimo ana, Drong, kay anak man god kos pinaangkan. Yama-yama man lang nang sa mga eskolar, taghap-taghap kay maymag didto sila pagkatawo nako. Pangutan-a lang akong mga paryente?
PB: Kinsa man?
LP: Silang Edgar Allan Poe, Fernando Poe, Lovi Poe.
PB: Pagtsur dinha, uy!
LP: Kon di ka motuo, padaybon tikas Yellow River.
PB: Yabag-yabag man nang imo, Li. Kon gusto ka lumsan sad tikas Amburayan River.
Korni no? Pero mao toy sinugdanan sa ilang panag-amigo kay naprobahan man nga pulos diay sila reptilian og kaliwat. Love-hate, hate-love ilang relasyon. Pero ayg tuo, Babes, ako ra ning pauso.

Sunod, kang Noel. Siyay among “official driver” kay naa man siyay tsekot, Revo. Adtong namatay ang anak ni Sencio, nanakay mi niya para mamilar unya nagpasalida mig bold lagi, “In The Penthouse”. Na, klaro man diay kaayos gawas, natrapik bitaw nas España. Ang mga drayber sa jeepney nagkabuang og sikit sa Revo. Ang uban gipangdakpan sa emporser kay no entry na diay tos mga pasaheroan tong karsadaha.

Hilig sad ni siyag picture, angay lang, kay siya may among photographer. Makalimtan pa niyang magsul-ob og brief nungka ang iyang kamera. Mora ni siyag robot nga under construction kon imong ikahinagbo kay daghan kaayog wire-wire nga magkawil-kawil ning iyang lawas. Kon naa kay tuyo niya, kusga imong tingog Noeelllllll-will-will-willl aron malabwan nimo ang siyagit ni Axle Rose sulod sa 40-gig niyang ipod. Kon gusto kang masayod sa bag-ong Harry Potter movie, bag-ong game sa Play Station, bag-ong OS, bag-ong bisag unsa… pangutan-as Noel. Di mi basta-bastang makasulod sa iyang kotse kon walay pangingkaso nga animal tranquilizer kay mosugat man dayon ang iyang sobras-100-libras nga iro. Gawas lang tingali kon gusto ming maapil sa “Kap’s Amazing Stories”.

Sunod nga lamesa, kang Egay. Ambot, moapil man tingali ning tawhana og liga sa scrabble, o kaha sa spelling bowl. Kuyaw pog trip ning tawhana: diksiyonaryong Spanish-English – English-Spanish, An English-Cebuano Visayan Dictionary. Unsa kahay naas iyang hunahuna, no? Maghimo ba kaha siyag kinadak-ang diksiyonaryo sa kalibotan unya imbitaron niyang taga Guinness inig-book launching adto gyos Mall of Asia para bongga. Prawd pod tang mga Pinoy ana, no, kay tiaw mo usa ka Bol-anon nakasulat og baga kaayong diksiyonaryo, naa nay ligid kay dako man gyod. Si F. Sionel Jose dayoy mohatag og introdaksiyon aron magamit sa mga eskuylahan kay daghan man kaayong motuo ining tawhana. Interbiyohon dayon si Egay ni Kuya Kim sa ABS-CBN. Unya tubagon dayon niyag: “Weather-weather lang ‘yan.” Unya ipakita dayon ang iyang dapit nga natawhan kay ing-ana man gyod nang TV ba. Kadtong pisot nga mga bata magpatuli dayon to kay moingon man ang mga ginikanan hala, pagpatuli mo kay tagsa ra god ning ma-TV atong pobreng dapit, maibanan pa lang unya ang atong dungog kay daghang pisot dinhi. Unya kadtong ilang dapit maghimo dayog resolusyon agig pasidungog kang Egay. Didtos siyudad sa Tagbilaran, magtapad unya ilang busto ni Boom-Boom Bautista nga parehas og porma anang komersiyal sa TV bahin sa tambal sa labad sa ulo nga naa ganiy lansang ipataop pero wa na nang magmug-ot, kana nang nagkatawa nga natangtang na ang lansang. Ang screensaver sa mga empleyados City Hall ila ra gyong nawong ni Egay ug Boom-Boom kay maghimo man dayog memo si Mayor Dan Lim nga kini ra gyoy gamita ninyo kay prawd ta aning mga bataa. It shows to the world nga miangat na gyod diay ang kalidad sa mga Bol-anon. Ug pinaagi niini, dili na ta nila isipon nga mga second class citizen, understood?

Gawas ining mga diksiyonaryo, naa pod koy nakita ron, Babes, nga putos sa WWW Express (ambot unsay meaning ining WWW, di ba kaha World Wide Wrestling), ambot diin ni gikan. Wa ba kaha ni siya imbitarag sumo wrestling didtos Japan.

Si Egay poy nanag-iya sa record-breaking nga charger— grabe— dugay na kaayni, panahon pa gong Anhing Fidel Mag-usara, 2001 pa. Nagsige lagi mig paabot kon kanus-a maghimog cellphone museum ang taga Nokia kay amo ning idonar. Anhi ming tanan sa iya maghuwaman— “Charger ng Bayan” god kay sakar man sa tanang lubot sa selpon. Kon na-callboy pa ning charger-a, mireklamo na tingali kay mahutdan pod siyag duga, uy.

Sunod lamesa, kang Sencio. Siyay kinadaghanag libro. Gikan sa literary hangtod sa general reference, naa ni siya. Baga ni siyag anteyohos, mora gyog genius tan-awon, Babes, uy. Di sad ni nimo siya ikaestorya kay ngilngig motrabaho. Hobbyist pod ning tawhana. Usa sa bag-o niyang hobby, two weeks ago lang, mao ning pagpangayam og ilagang gagmay sulod sa among opisina. Wa lang tingali masayod ang tighimo ining flytrap nga kining ilang produkto, gawas sa langaw, mahimo sab ipanakop og ilaga. Work of a real genius, di ba? Mokalit lang ni siyag singgit, sa kinatas-an sa iyang tingog: “Huli ka!” Usahay, makaingon ko nga naa man tingali siyay nadiskobrehang kasaypanan sa kang Einstein nga law of relativity, sus, ilaga ra man diay.

Sunod, kang Nini. Kuyaw ni siyag lamesa. Kaniadto, dinhay itom nga sigarilyo sa iyang lamesa, dinhay kandela, dinhay mga baso nga pinutos, dinhay morag butanganan sa insenso. Ang akong gipaabot mao na lang nga manambal siya o kaha magtukod og relihiyon, kulto. Ambot unsa kaha tong ritwala to kon nadayon pa lang gyod to.

Kaniadto, nagtuo ni siya nga kimpang siyang molakaw. Unya dihang naayo-ayo na, nagtuo na pod siya nga gamay iyang pikas tiil. Nahadlok lagi ko nga basig moabot ang panahon nga magtuo siyang nahimo nang uska patayng kuko sa kabayo. Ambot, nag-likas papaya tingali ni siya kay itomon man nis una.

Maayong tawo ni siya kay manghatag man pirmeg kornik nako. Cool sad. Pero kuyaw sad lagig passion. Walay adlaw nga wala siyay picture sa pinakamamahal niyang nawong. Kon moingon ka nga napulo ka karton sa Tanduay nga picture, kuwang pa na. Paraygon manulti kay Ilongga lagi. Hilig kaayong maggitara. Kon mainlab na siya anang kantaha, sigehan gyod na niyag balik-balik sa gitara. Gamay pag halin didtos rekord bar ang kanta; quadruple platinum na diris iyaha. Pasensiya lang sa iyang kinantahan and be ready to recite “Mituo Ako” or you’ll lose your faith in God. Kang Rod Stewart man o Nora Jones nga kanta, parehas ra na sa iyang bersiyon. Adtong miaging semana, misuway siyag laing album pagdugang sa iyang repertoire. Pero wa makigtambayayong ning higayona ang gitara, nabugto ang usa ka kuwerdas. Abi nakog mao na toy kataposan sa iyang singing career. Motuo ka bag sa dili, Babes, lingaw man gihapon siya sa gubaong gitara? Alang kang Nini, bisag unsa, musika. Nga kon tan-awon nimo sa laing panan-aw, sakto siya.

Sunod lamesa, kang Amalia. Kining bayhana limpiyo sag lamesa. Hadlok sad gani ming moduol aning iyang lamesa, morag demilitarized zone lagi. Pero maayohon sad baya ni siya bisan tagsa ra sad kong kakita ini niya. Kon masugatan na gani nako, awtomatik dayon: “Good evening, Ma’am!” kay sagad gabii na man siyang moabot. Nagtuo gani ko nga wa gyod ni siya mag-exist ining kalibotana. Kon mi-exist man galing, wala siyay direct bearing to the life and affairs of men in this planet, hehehe…

Ug ang kang Ner? Mora na lang sag palad kadak-a ang nahabiling lugar sa iyang lamesa. Pulos lang ni manuskrito ang naas iyang atubangan. Ambot basahon ba pod kaha ni niya, no? Naa, ay, ang uban morag wa pa gyod maablihi. Luoya kahas contributor ana, no?

Ang kompyuter ni Ner maoy bao sa among opisina. Hinay na kaayong moandar kay sarang pong tawhana, butangan man sag bug-at kaayong programa. Tip: sayon ra kaayong ilhon ang iyang computer, walingwaling ang screensaver. Di ba kaha sad ni siya walingwaling og pagbati, no? Di pod tingali, uy, kay tsikboy man. Siyay kukaraan diris among opisina, sa Soler pa god ni siya.

Mao tong tanan namong mga lamesa.

Kadiyot sa kay ako pa ring paandaron ang akong sounds nga karag-karag. Kadtong pagpauli nimo, di ba mitan-aw ka adtong Bisrock to the Max sa ilawoms taytayan sa Opon? Nakuha lagi kas picture nga gi-forward ni Yowee diri nako gikan kunos blog ni Insoy. Morag hubog-hubog na man tingali ka adto, Babes, kay tagak na kaayo imong mata adto. Ayayy, morag nagkita mong Peert, no? Bitaw, uy, wa man ko magselos ba.

Da, kabati ka? Nindot kaayo akong music. Bisrock ni. Ang taytol: “Panty” by Econo 140. Di kaayo ka pamilyar ani kay underground man god ni sila. Pero wayuk sad, uy, payter. Nganong mao sad kaha niy ngalan sa ilang grupo, sa? Nanananana…! Da, human na. Sunod… “Lawasnong Kalipay” by… ah… Econo 140 lang dyapon. Aw, siyempre album man. Jaraaaannn…! lawasnong kalipay / singot sa kadlawon / way laing mabuhat / kondi magpasanay…

Langasa sag drums ining ilang mga kanta, uy. Uy, uuyy, milayat man. Mibalik mas “Panty”! Tsolokoy man ning kompyutera.

ang panty nga gisab-it sa poste / kay kini man ang timailhan / sa atong pagka bigaon / sa napakyas nga kaminyoon / dararara…

Da, uy, da, uy… di man ko kaapas sa liriks nga panty ra man unta ni, uy! Ah, kasabot na ko. Naghunahuna tingali sila nga kon magsul-ot na lag pulos panty ang mga tawo, mao nay makatabang sa ekonomiya.

Unsa kahay problemas akong computer, no? Motinikling man ang dagom… hehehe… plaka tingaliy gusto ini. Kaayong pukpokon ining kompyutera kon ako pa lang. Naa ba sad kahay kaso, no, kanang atong kulatahon ang atong PC? Duna ba sad kahay nag-advocate sa rights sa mga PC? Nakabati na ba kag nagwelga nga mga PC?
Kanang mag-email ta unya butangan natog “hehehe”, basahon ba sad kaha nag apil sa atong gipadad-an, no? Di ba kaha mongisi lang sila inig-abot sa porsiyon nga naay—
Hehehehehehehehehe
Hehehehehehehehehe

Di na sad tingali na matabang og basa, uy, puol sad basahon. Nakakatawa ka anang nagbasa, Babes? O naglagot? Pero ayg lagot-lagot. Ang ubang nagtuon sa dagan sa hunahuna (psychiatrist ba to?) moingon nga subconcious kuno. Unya, ngilngig kunong motrabaho atong subconscious. Arte kunoy resulta kay wa may inhibition. Wa man tingali ka kabati adtong paghisgot og surrealism adtong workshop ni Botong Francisco sa Angono, no? Kamo pa man god tos Peert, ambot diin mo adto, nawala man lang mog kalit. Ibog na baya kos imo adto. Pero di na ko maghisgot adto kay sakit-sakit lang tos akong dughan.

Uy, hapon na man diay, Babes, mouli na lang ko, uy. Ganiha ra pod kong gigutom, kaihion pod. Feel free sa pagsuroy-suroy god ngaris opisina kanang mouli ka. Akong balikbayan box, ha? Salamat sa imong pagbasa. Erase-a lang god ni igkahuman nimog basa. Unsa na rong orasa dinhas Barbados? E-mail-i pod kog panagsa, uy, kay aron kabawo kog buhi-buhi pa ba ka.

Stacs

P.S. Kadto diayng “The Red Pony” kang Steinbeck diay tong koleksiyon. Ang “The White Pony” maoy sa mga Insek. Morag dili diay tos Clark Gable ang nagdala sa “For Whom The Bell Tolls,” ambot kinsa to. Tuod, tigai ra kog link sa blog ni Panyang kay ganahan kaayo ko adtong balak niyang Bisdak, da. Bisita-bisita pod sa lunsayng bisaya, uy, sa yahoo group, ba. Nay daghang brayt didto: silang Nippy, Akoy, Yani, Joseph Way Hanaw, Hector, Neil, Tomas, Nemsie, Emma, Odhoy, ubp. Hoy, naay bag-ong gi-upload sa cebuano wikipedia si Bentong, picture nako! Ayg panaway, ha?!

Mao dyapon,
Stacs Two-whiskers

-- OMAR KHALID
Makati, Rizal, Philippines

ang babayeng walay ngalan sa akong kuwarto

2008-05-20T23:39:00.001-07:00

“It’s really calculating the risk- reward ratios. In your life, the biggest risk I think is to avoid all risk.”—Lance Y. Gokongwei, negosyante (Manila Bulletin, Abril 20, 2008)

Mapugsanon kaayo ug morag di puydeng balibaran ang panuktok nga namukaw nako. Mora bag panuktok ni Nanay kaniadto dihang buot na kong kitkiton sa ngipon sa balaod adtong dugay nang katuigan sa akong pamagdoy-bagdoy sa aseras sa Bogo sa ikaduha na nakong kadunggab. Polis toy akong gibirahan kay unsaong gikabit man sad ini si Christie, akong uyab. Buhi ang polis pero nadugay-dugay gyod nuon sa ospital kay lawom-lawom man gyod ang akong pagkahansak sa ayspik. Gipasibat kong Nanay lighot sa kosina nga tapot-lawas ra ang sinina nga dala. Nakaabot kog Siyudad sa Cebu, usa ka gabiing nag-ininday ang ulan. Wa koy kasayoran asa ang akong rumbo. Nagkasaag-saag ko sa pundok sa mga eskuwater, gigukod og daghang iro, ug sa kalisang, gihatod ko sa kitiw kong mga lakang nganhis ganghaan sa Alibangbang— ang dapit nga akong nahimutangan karon— ang dapit sa mga suga, sa pinugngang mga yagubyob, sa dapit nga andam mosapupo sa duas nga mga lawas. Gipasulod ko dinhi ni Tita Lolit nga nakatan-aw nga humod ang akong lawas sa singot ug habuhabo. Misaka-kanaog ang iyang panan-aw kanako; nangutana sa akong ngalan. Sa tan-aw niya nga mapuslan ko, gihunghongan ko niya nga naay trabaho dinhi, Brix, sayon ra. Bisan sa kabangis sa akong kasinatian, dugay-dugay sad kong nakat-on unsaon pagduyog sa awhag sa kagabhion; unsaon pagpukan sa pagbati sa kaulaw. Gikinahanglan nako ang kalig-on sa tanlag kay kini ang gipangayo sa kahigayonan. Nakakaplag kog paagi unsaon nga hinay-hinay kong mapatay ang panimatyag sa kaulaw. Ug ang akong mga gabii dinhi sa Alibangbang gipuno nako sa matam-is namong handomanan ni Christie: ang gakos ni Vivian mao si Christie, ang halok ni Jeng mao si Christie, ang sabakan ni Nene mao ang malamatong katam-is ni Christie nga andam modawat sa kagamhanan sa akong pagka lalaki... si Christie… si Christie…!

Wa na ko kabalik sa amo kay, gawas nga wa na ko mahibawo kon hain na ron si Christie, segun sa akong nabalitaan gikan sa teks ni Sollano, gihanting sad kuno kos mga kabaro sa polis nga akong nadunggaban. Wa man sad ko kahibawog kinsa gyoy klaro nakong paryente. Patay na sad si Nanay, si Sollano lang gihapoy nagteks nako. Gusto kaayo kong mouli adto pero wa sad koy bisag taya na lang nga ikapamelite kay wa man ko pabaleha ni Tita Lolit kay menos kuno ang kita sa toro-toro adtong mga semanaha unsaong naatol man god kuno nga tingbayad sa pangape sa mga lispo. Aw, naa god unta tingaliy takwal si Tita Lolit pero nahadlok tingaling kagwang nga di na ko mopatim-aw, ako ra bay alas niyang torero. Bisag bato na kaayo ang akong kasingkasing, kay gipakubol lagi sa akong kalibotang gituyok-tuyokan, wa ko kapugngi ang pagtulo sa pipila ka lusok sa luha adtong gipadad-an kog piktyur sa paglubong ni Nanay; si Baydo nay nagpada kay matod pas iyang sulat (ambot diin kaha siya mahibawo sa akong adres), nadakpan man kunos Sollano unsaong nasakpan mang nangawat og kopras, ug naa na kuno ron magtikaw-tikaw sa BBRC. Gipapilit lang ni Baydo ang piktyur ni Nanay sa karton sa sigarilyong Fortune, ragbi pa gyod ang gigamit sa inatay. “Bay Brixieboy,” matod niya sa kataposang linya sa iyang sulat, “giibanan lang gyod nako, Bay, ang akong pangonsumo, gipapilit ining piktyur tawong Nang Saling. Luoy baya pod tawon imong nanay, Bay. Ikaw tawoy iyang gisigehag pangita adtong nakaadto kos inyo, nagpinal na imong nanay adto, niwang kaayo, iyang ubo grabe na kasaguysoy, mora nag ayroplano nga nangitag katugpahan.”

Unya nadungog na sad nako ang panuktok, mas kusog. “Sige na, Brix…!”

“O, Tita, naa na, kadyot lang kaayo.” Miagmod ko ug gilugod ang akong mga mata. Sus, bidang samoka gyod ning tiguwanga. Dili pa nuon kaayo edaran nis Tita Lolit pero ning dapit nga among nabalhogan, ang kuwarenta las-ay na, wa nay lana. Sa akong nasayran, karaan sad ning torera si Tita Lolit pero napromot lang pagka plor manedyer kay wa na may ganahang torero sa iyang bilbil nga mihuot sa iyang hawak; klaro kaayo kanang magtutakilid siyag parayeg sa tihik nga mga parokyano, bisag di na lang nako iapil ang dughan niyang gikurakot na sa katuigan— mga timailhan nga di matago sa baga kaayo niyang lipstik, meyk-ap, kiat nga bahakhak, tuskig nga bra ug girdol nga inutang niyag payb siks kang Shivaker Singh.

Sa iyang pagkadinalian karon, mora uroyg wa mahibawo nis Tita Lolit nga di lalim ning propesyon nga himoon natong puhunan ang atong pagka lalaki. Kining kabug-at iliso sa akong lawas, sa akong sabot, resulta na ni sa kakapoy gabii. Kada gabii man gong gitadlasan sa kahayag, gipistahan sa bigatlong mga mata ang akong kinatibuk-an, bisag di na lang nako hunahunaon nga dako kog purohang maestaring sa “Imbestigador” ni Mike Enriquez kon pananglit mokalit lag labad ang ulo sa mga parak. Nia pay Vivian, usa sa akong kauban sa trabaho, nga lupig pay anay nga nagkapasmo-pasmo kon mao nay makahuygog atake. Parehas lagi gabii.

Alas kuwatro na kong nakakatulog ganihang kaadlawon— aw, buntag na god to— kay dinha man god ang mga parokyanang matrona, maikog ko kon di pauyonan sa ilang rekwes, dugang pa kunog usa ka rawon. Ug kinsa man kunong toreroha ang moreklamo kon morag kompeti ang mga tagsingkuwenta, tagmanggatos, tagdosentos nga mag-ulan sa esteds nga gidalhap-dalhapan sa lawas namo ni Vivian inubayan sa pinong pagakpak, pinong yagubyog, agig abiba sa among trabaho, aber? Pero mao lagi, nagkinahanglan sad kog kapin sa oras nga kaligo— panglugod gyog tamas ginhawa— aron lang mabanlas ang isog kaayo, magpamilit nga baho sa singot ni Vivian nga parehas gyod ang kalang-og anang kasilyas nga gidili-dilian sa mga dyanitor. Hapit pod katunga sa akong bahin sa tip ang magasto sa alkohol ug sabon kay porbida sang bayhana nga di man lagi tawon makaon-kaon ang baho. Aw, manotbras sad baya unta pero mora gyog naay patayng ilaga sa iyang baba. Kanunay god ning libak-libakon si Vivian nilang Jeng, Nene ug uban pang mga torera nga bisan pa tingali kunog mahurot ang tanang sabon sa Gaisano, sa SM, ang tanang Colgate sa Seven Eleven… matay, di gyod tingali makatangtang sa espesyal nga ‘kahumot’ ni Vivian. Igo man lang sad tawong moyamiid si Vivian. “Aymog hinambog kay parehas ra tag dormitoryo didtos impiyerno,” moingon siya.

“Sige na, Brix! Bangon na, uy.” Giyugyog na usab sa pamukaw ang akong paghanduraw. Unya nabati nako ang nagkalayo nga tingog nga giduyogan sa nagkalayo sang sinagadsad sa lagmit dili-parehas-og-gitas-ong hayhil ni Tita Lolit. “Maayo nang magkaestorya una mo kay magsugod na ra ba ni siya ugma sa gabii.”

Mora tawon kog nahigmata gikang nakomatos. Kadtong duka nga nangapyot sa akong alimungawong mikalit lag kapanas. Nahinumdom ko. Miingon man diay tos Tita gahapon nga naa kunoy bag-ong narekrut niyang torera. Morag nindot ni da. Maayo na lang nga naa say kapailin-ilinan. Para nako, ang mga balita nga ingon niini mas importante pa kay sa pag-us-os sa presyo sa gasolinag bugas.

Lagsik kong mitimbakuwas ug gibuwanit ang boxer short; gipunit ang kaheta nga gisudlan sa akong gamit-pamarbas. Gitikos nako ang tualya ug migawas subay sa liko-liko, hagip-ot nga agianan nga, kon di ka suheto, upat ang posibilidad nga puydeng imong kasangkoan:

Una, lusot ni sa bodega (nga naay daghang kinamadang kahon sa beer) kon imong itukmod ang nipis nga bungbong nga naay gibandal sa unang torero nga gisundan nako: “Huy, gedili ang pagsoyop ug batu denhe. Ang masakpan, tuleon. — bay ordir: Tito Torero” nga klaro kaayong greyd wan ra tong tawhana kay taglugos man matul-id ang iyang sinuwatan;

Ikaduha, kon subayon lang gyod nimo ang gamayng agianan balig upat ka liko sa wala ug duha sa tuo, ihatod kas gawas sa torohan agi sa emergency exit (nga ang ugsangan gisawo sa sim-ong nga dalan nga way ngalan, paingon ning dalana sa eskuwater nga naay daghang iro nga nanggukod nako niadto) kansang kataposang ang-ang dugay rang gikawat, gigabas sa mga batang mamaligyaayg puthaw;

Ikatulo, puydeng maoy imong lutsanan kon pananglit mosenyas ang bawnser didtos gamayng pultahan “dagan mo… dagan kay naay mga ‘ungo’!” nga ang buot niining ipasabot, naay raid, kay largo man nis dressing room nga misanga luyo sa ukab-ukab nga esteds (nga ang luyo naay kuspaw nang kalendaryo sa 2001, si Maui Taylor ang modelo pero mora nag lalaki tan-awon kay gidrowingan mag bungot ug sigarilyo ang iyang simod, ambot kinsay nagbinuang ini), mag-ilis dayog sinina nga gamay rag kalahian sa para pangluhod og kasal, por engkaso ba, kana lagi kon suwertehon;

Ikaupat, kon demalason, mao ra sad ni ang mohatod nimo sa presinto (kana kon di kabigay si Tita Lolit sa mga lispo), magtabon-tabon dayon sa imong nawong kay sigehan man sad lagig sunod-sunod sa kamera sa taga medya.

Gipislit nako ang hayag nga suga dihang nahitangka na ko sa hawanan sa torohan (kay duha may klase sa suga dinhi: una, ang hayag nga maoy pasigaon kon naay raid aron ingnon nga holsam among kalingawan; ikaduha, kining morag katulogon nga suga nga para sa tinuod gyod namong show).

Sa dihang mibuhagay ang kahayag ug mipuno sa mga suok-suok, usa ka babaye ang akong nakita kansang bukubuko giyungyongan sa taas ug itom nga buhok nga mahilomong naglingkod sa kinadaplinang lingkoranan. Morag nakuratan siya sa kalit nga pagbaha sa kahayag. Milingi siya nako ug mipahiyom— usa ka hilaw nga pahiyom.

“Pirs taymer ka?” wa gyod ko kapugong sa pagpangutana niya. Sa iyang paglingi, maoy akong nahimamat ang iyang katulogong mga mata. Mibutok-butok ang akong dughan sa di masabtang pagbati. Ikapangarbon baya ang iyang hitsura, lamang, natabonan sa iyang pamayhon nga klarong gibun-og sa kapalaran, gibunal-bunalan, gihimong biniyaan sa kahigayonan. Hinuon, di man sad puydeng dawaton ni Tita Lolit ang menos-menos rag dagway, si Tita pay kunhon. Apan gibati ko nga babaye siyang angay ipangigi ug busa, di angay ning dapita. Aw, hinuon, ako bitaw. Pero, ah, kapoy na sad kaayo nang sigeg hunahuna kon nganong nia ko dinhi. Basta lang god mabuhi. Nia ko dinhi kay sayon-sayon ra ang pagpakabuhi.

Giablihan ko ang kaheta ug misugod pagpamarbas nga wa sa hunahuna.

“Ah, kinahanglan ba gyod nga beterana ug beterano ta dinhi? Di ba ang gipangayo sa atong trabaho mao ra man ang pagpakita sa atong mga lawas, unya tsoksak dayon...” Milingiw siya ug may gikuot sa iyang bag. Nabati ko ang pagkagilkil sa unsay iyang nahinolan. Ug pagtunga sa de kolor niyang tudlo, nahabwa dala niini ang tukas-tukas nga salamin nga morag gikan sa nabaseyo, karaang pressed powder kit. May gikuot siyag usab sa gamayng bolsa sa bag: gamayng silindro sa lipstik. Kamulo niyang giliso. “Ikaw?”

“Na, naa na man gani tingali koy reserbang kuwarto didtos impiyerno. Gikubalan na man gani tingali ning akoa.” Gidagpi ko ang iyang abaga. “Hoy, wa pa man tingali kay tulog, uy! Naang mata nimo, ay, morag gitabangag kumpayot sa mga impakto. Taga diin man diay ka?” Mihunong kog pamarbas ug gipasiplatan siya nga namalikas sa kasagmuyo nga nakatan-awng wala na diay siyay lipstik.

“Taga dinhi ra kos siyudad. Uy, mora man sad kag taga TV Patrol mointerbiyo no?” Mikuot siyag laing silindro sa iyang bag, lipglos, ug mitan-aw nako. “Bitaw, uy, ambot pila na kaha ka adlaw nga wa ko makatulog.” Gipahid niya ang hilis nga lipglos. Sa pagsil-ip niya sa salamin nga wa kini makapasinaw sa uphag niyang ngabil, iya kining giitsa uban ang baseyong lipstik ngadto sa basurahan nga nagliusdok nang daan sa mga tisyu nga ginamit sa mga parokyano sa miaging gabii.

Gibati kog kaikag nga masayod kon unsa gyoy hinungdan nganong nakaabot man siya dinhi. “Ngano man, di ka pakatulgon sa agta nga naggukod nimo?”

Milingi siya nako ug nangyamiid. “Buang man tingali ka, no? Uy, mas maayo pa tingalig agta ang migukod nako…” Unya nahilom siya. Morag nahimong awaaw ang hawanan sa torohan.

“Ah, tingalig pusher ka maong sige kag dagan-dagan, sigeg tago-tago dinhis siyudad.” Nakangisi ko.

“Namasangil ka?” Gisuliraban ko niya.

Nahimong pinugngang katawa ang akong ngisi. “ Sorry ha? Dyok ra na, uy, motuo man sad ka dayon. Ing-ana man mi dinhi kay aron mogaan-gaan sad laging kinabuhi. Kon di ka mokatawa sa mga oras nga nia kas sulod sa Alibangbang, alkanse kas kinabuhi kon pananglit sa sunod minuto tua na tas presinto. Uy, mag-anad-anad ka dinhi kay grabe ra ba ni atong trabaho.”

“Pari man tingali kas una, no? Maayo lagi kaayo kang mowali. Aw, unsa diay ngalan nimo?”

“Wa koy angay mosul-ot og sotana, uy. Bitaw, uy, ingon akong anhing Nanay Saling, ‘Brigido’ kunoy akong binunyagan, ambot tinuod ba. Pero ‘Brix’ maoy akong ngalan sa karsada hasta dinhis Alibangbang. Ikaw, unsa diay ngalan nimo?”

Wa siya motubay sa akong pangutana. Lain hinuon ang iyang gisumpay. “Hain man diay among kuwarto— sa mga torera ba? Aw, ikaw hain man sad ang imo?”

Simod ang gihimo nakong tudlo pagpakita niya sa agianang gamay nga gialihan lag nipis nga kurtina isip sera. “Uhmmm… kana, ay, mao nang agianan paingon sa mga babayeng alaga ni Tita, nangapislok pa tingali sila kay mora man mig mga wakwak dinhi, sa adlaw mangatulog pero manglupad inigkagabii. Sa unahan ana maoy akoa. Ngano man diay?”

“Puydeng matulog sa kog kadyot sa imong kuwarto? Di lang sa ko ngadto sa kuwartos mga babaye, uy, kay wa pa man ko kaila nila.”

“Unya kaila na diay ka nako?”

“Ingon ka Brix ka dinhi. Di, Brix god.”

“Aw, dili ba, kaila na ba ka sa akong pagka tawo nga misalig man dayon ka.”

“Ngano man, rapist ka?”

“Di na ko kinahanglan mang-rape kay kada gabii kong katilaw ana.” Gitan-aw ko ang lubyok niyang pusod nga lutaw kaayo tungod sa kamubo sa iyang tisyirt.

Gidali niyag bira paubos ang iyang tisyirt nga nakabantay nga mipuyo didto sa silingan sa iyang pus-on ang akong panan-aw. “Pakatulga sa ko ngadtos imong kuwarto, Brix, bi. Bisag mga duha ka oras lang, kabawi na tingali kos akong kapulaw.”

“Oo, ba. Nya, di ka mahadlok nako?”

“Nganong mahadlok mang ko nimo nga morag buotan man tingali ka. Maayog di ko mosinggit kon manggakos kag kalit.” Gipunit niya ang iyang shoulder bag ug gisaw-id sa akong bukton ang usa niya ka kamot.

Nanglakaw dayon mi subay sa gamay, ngitngit nga agianan. Mora bag dugay na ming managhigala nga di na angay pang mag-estorya sa pagsalig sa usag usa.

“Ngitngita ini, uy,” reklamo niya.

“Ada, maanad ra ka ini kadugayan. Ug kinahanglan gyod nga maanad ka kay mao niy moseguro sa imong kaluwasan kon pananglit… ah, kahibawo na kas mga lispo kon labdan sa ulo. Kinahanglan nga kamao kang motago sa kangitngit.” Sa akong paminaw, may mikamang nga kainit sa akong lawas dinhang napaod ang iyang dughan sa akong siko.

“Oh, nganong nanghunong man ta?”

“Mao na ni akong kuwarto.” Gitukmod nakog hinay ang sera sa pultahan. “Welkam to may kingdam!”

Nakapanap-ong siya sa ilong ug miatsi. “Uhhmmm… langtohag baho ining imong kuwarto, uy! Mora man nig lungag sa ilagang pawot imong kuwarto, uy. Luoya sad god nimo dinhi. Imo nang unlan ug habol? Lagoma na god ana. Gukdonon man nag sabon. Pila na kaha na ka tuig nga wa kalabhi, no?” Midiyong siya.

Mikatawa kog hinay. “Ingon bitaw ko nga didto lang ka sa pikas kuwarto— sa mga babaye.”

“Di man tingali ka kamao molaba, no? Uy, ato unya ning labhan imong habol ug punda, uy. Morag katol na man tingali kaayo ning ihabol.” Iyang gipangwakli ang bulingon kaayong habol, gihuslo sad niya ang punda sa unlan ug parehong giitsa tipon sa akong mga labhonon sa usa ka karton sa Tanduay. Gipusdak niya ang iyang lawas sa katre. Unya maoy iyang nayanghagan ang hayhayang gipangapyotan sa akong mga brief , labakara ug pipila ka tisyirt. “Puydeng manirador kog kuwaknit dinhi?” Kagalkal ang iyang katawa.

“Paita bitaw ining wa tay asawa, no? Aw, ambot ing-ani man gyod tingali ang kuwartos lalaki ba.” Gipangab-ot nako ang hinayhay ug gipangtanhok sa sulod sa gubaong aparador. “Sa tinuod lang, ikaw pay nakasulod nga babaye dinhis akong kuwarto. Ako ra man sad ning nasunod god gikan sa unang torero.”

Apan sa akong paglingi, wa na siya maminaw nako. Gisakmit na siya sa usa ka tawag sa pagpahulay nga dugay ra tingaling gipangayo sa luya niyang lawas ug kalag. Kadali ra siyang mihagok. Gikuha nako sa maleta ang usa ka limpiyo kaayong tualya ug gitaklap sa iyang dughan nga naduas; sama sa pagabuhaton nako kang Christie kaniadto sa mga panahon nga buot ko siyang ipangigi batok sa kamangtas sa bugnawng kagabhion sa aseras sa Bogo.

Kon kinsa man kini siyang nahikatulog sa akong kuwarto, wa ko masayod. Ang klaro nako mao nga matahom siyang tan-awon sa iyang malinawong pagkatulog. Mora gyog si Christie kaniadto sa among pagsilibudhay sa mga kahingawa sa kagabhion sa bisan diing kalye ug balisbisan nga kami makapahulay.

Nakahinumdom na hinuon ko sa mga higayon sa among kinabuhi ni Christie sa aseras. Siya ang babaye nga nahibagtan ko sa dalan sa managsama namong kahimtang nga libudsuroy. Nagkasabot mi sa usa ka balaan nga gugma. Habolan man nako si Christie aron di siya pasipad-an sa lamok ug sa mapangahasong panan-aw ni Kiko-Boltahe. Gipanumpa nako sa akong diyos nga siya lamang ang babaye sa akong damgo taliwa sa abog sa kadalanan. Way makaagaw sa akong Christie. Apan usa ka gabii nga nagdagan ko gikang nangesnats sa mga estudyante sa CRMC, nasugatan ko silas Sollano ug Baydo nga naghangos. Mikanga lag hinubay si Sollano: nakita kuno nila si Kiko-Boltahe nga mapugsanong miguyod kang Christie ngadto sa luyo sa ihawan kay matansero man ang kanahan. Kadali ra kong nakaabot sa ihawan sa Sto. Rosario ug nakita ko sa kangitngit ang amag sa sundang ni Kiko-Boltahe, nagtion sa kilid ni Christie. Gisakgaw nako ang sundang ug giilog sa pakusog nga paagi. Ug gipaslak nako ang lawas ni Kiko ipon sa lapok sa imburnal nga naglangsi sa dugo ug hugaw sa gipangmatansa niyang hayop. Gisapupo ko si Christie nga nagkurog. Pagkabuntag, sa balita na sa DyCM nako mabatii ang report sa baynte tres ka samad ni Kiko. Daw naibtan kog tunok sa dihang wa makasulbad ang mga lispo sa tigmo nga akong gipatag-an nila.

Apan may laing trahedya. Wa nako madawat ang estorya nga gikabit og polis si Christie. Ambot, sa kadaghang babaye, nganong si Christie pa gyod ang iyang naibgan? Budlayng hunahunaon kining pangigi. Apan unsay akong mahimo? Di ko makatulog nga maghunahuna nga si Christie atua sa laing kamot. Gilimpiyohan siya sa polis, gibistehan, gipakaon sa limpiyong pahatan. Matag higayon nga ako siyang bagton sa dalan, mosugpahot siyag dagan nga, sa akong pagtuo, nagtan-aw siya nako nga samag nakasugat og malignong gutom sa bulingot nakong bayhon.

May lainlain lang tingali ming tawag sa among panahon. Unsaon man, managsama kaming nagtipig og taphaw nga mga pangandoy sa among kabatan-on. Sige ming dagan-dagan sa aseras pagpangita sa unsay hipunitan nga ikaul-og sa among tiyan. Apan kadto ang mga haylo sa kagahapon. Wa ko siya basola nga nakakitag kagaan sa kinabuhi sa bayhon sa kabit niyang polis. Gitapos ko kadto sa usa ka dakong hukom nga birahan ang polis. Ug mao na usab kadto ang kataposan sa akong mga adlaw sa Bogo.

Miliraw-liraw ang iyang mata dihang nahipugwat siya. Gitan-aw niya ang wol klak nga dugay rang nalansang ang mga tudlo sa alas 12:23. Morag nakalimot siya nga nia siya mahikatulog sa akong kuwarto. Morag naumpawan siya sa kabalaka pagkamatikod nga dinha ra ko sa tiilan sa katre nga nag-atubang sa ligtik nga salamin nga gipapilit sa karaang aparador. Nanarapo ko sa akong umog nga buhok ug nanapuwas og tawas sa ilok.

“Dugay na nang wa kapaliteg baterya akong wol klak, uy. Ganahan ra man sad kong magtan-aw ana kay sa akong paminaw morag wa magtuyok ang kalibotan.” Gihupay ko ang iyang kahingawa sa pagtuo nga lawom nang gabii.

“Hoy, imo kong gisilipan samtang natulog, no?” Mitimbakuwas siya. “Nganong nag-brief man lang lagi ka?”

“Por yur impormesyon di tawon ko manyakis! Gikan kong naligo maong nag-brief ra ko. Gawas pa, matilawan ra gihapon tika ugma sa gabii, uy, ayg inarte dinha.” Pikas ang repleksiyon sa iyang nawong sa ligtik nga salamin. “Maypa nuog maligo ka kay aron mabugnawan nang imong kaarte.” Gikab-ot ko ang sudlay ug styling gel. Gitudlo ko ang pultahan sa kaligoanan nga gitakin ra sad sa akong kuwarto. “Kanang tubig sa dako nga balde maoy gamita.”

Mibarog siya ug midulong sa kaligoanan. Gibira niya ang palid sa playwod nga maoy minao-mao nakong sera sa kaligoanan. Tinangtang ning playwora adtong miaging eleksiyon, karon, lus-aw na ang nawong sa politiko pero wa gyod mapawong ang ngisi niya nga morag magpabotar lang gihapon, ambot nganong kinahanglan man gyong mongisi kon mangampanya.

“Aykog lilia, ha? Dinha ra kas layo. Kadyot ra man kaaykong maligo. Pikpikan ra nako nig tubig akong hubon, payts na.”

“Sus, di tawon ko hangol ana.”

Sa ibabaw nga ngilbit sa bungbong sa kaligoanan, nakita nako nga nagbanos-banos lag kapyot ang tisyirt, miniskirt, itom nga bra, ug panty nga kolor-rosas. Unya nabati nako ang linagasak sa tubig. Ang kinagulkol sa kabo.

“Hooo, lamias tubig, uy. Hayman diay imong sabon?”

“Dias aparador. Tagoan man god ni nako kay tangagon lagis ilaga kon mabiyaan dinhas banyo-banyo. Arte man ang ilaga dinhi, sabon gyod ang ilang ipangesnak.”

“Pahulma ko bi. Itunol lang diri… palihog…” Milili siya sa balwang sa playwod nga ang ulo ray akong nakita kay ang taas niyang buhok mitabang mag panalipod sa inampingang mga parte sa iyang lawas. “Pakapini lang sag siyampo kon okey ra.” Mikatawa siya.

Nakapahiyom ko nga mitunol kaniya sa sabonera ug tualya. “O, dia ra.”

“O, mitan-aw lagi ka nako?” Miatras siya ug gihawiran ang iyang basa niyang buhok.

“Sus, panit ra na, uy. Di na mawala sa pagtan-aw lang.”

Gidali niyag labni ang tualya ug gibalikos sa iyang lawas. “Da, daan pa lagi ko nga manyakis lagi ka!”

“Hoy, maayo nang masayod ka nga bisan pag gipasundayag na nako nis daghang mga mata ang akong lawas, bisan pag… di tawon ko manyakis, uy. Kon mapahimuslanon pa kos panahon, ganiha ra tikang gikayat. Kahibawo ba ka nga kon yabag pa lang kog utok, bisan pag unsaon nimog singgit dinhi, di gyod ka mabatian didtos gawas? Busy ra kaayo ang kalibotan para manginlabot sa kasikas sa atong gagmayng kinabuhi dinhi. Ug wa niy pakialam nato.” Gibati kog kapikal. “Kamao sad tawon kong morespeto og babaye, uy. Ug mao niy kinatas-an nakong bahandi nga puydeng pakamatyan.”

Milingkod ko sa katre ug nakahinuktok. Gibati ko nga napasakitan nako siya. Di kadto angayng mahitabo. Naunsa ba ko? Apan paglabay sa pipila ka minuto, mipatong ang iyang palad sa akong abaga. Gisundan kinig hagawhaw nga morag mahikap.

“Brix, nasuko ka? Sorry ha? Dyok ra to, uy. Mapikon man sad diay ka.”

“H-Ha? Aw, sorry sad.” Miyanghag ko. “Bug-at ra bitaw to akong nasulti nimo.”

“Salamat diay kaayo sa malinawon kong pagkatulog, ha?” matod niya. Apan sa akong panimatyag morag dunay buot isinggit sa iyang kalag apan gitanggong lang sa iyang kahiladman. Morag mga huni sa usa ka sonata nga buot molighot apan nabiaw lamang sa wanang, naglindaw-lindaw ug nahimong pinugngang luom.

“Adto na ko. Ikaw nay bahala dinhi kay ugma pa man kuno ka pasugoron ni Tita Lolit. Ayaw lag i-lock ang sera para di na ka matandog inigsulod nako unyang kadlawon.” Gitunolan nako siyag kuwarta. “O, ipalit nig panihapon nimo. Naa may naglutog barbekyu dinhas gawas… aw, ikaw god… bahalag unsay imong paliton.”

“Ang sukli ini…?”

“Naa ra god nimog ipalit ba na nimog barko o ayroplano ba.” Nahimuot ko. Nagtaghoy-taghoy kong migawas sa kuwarto.

Misugod og lubad ang tugtog sa sulod, karon, usa na ka inampingang huni. Hinay-hinay nga napikas ang nipis nga kurtina sa esteds ug sa dili madugay, gatosan na usab ka mga mata ang motan-aw sa suok-suok sa among kalawasan. Kini ang naandan. Apan para nako, karon ang gabii sa tanang mga gabii.

Bag-o kuno ni ron ang babaye nila, Bay. Bag-o! Unsay bag-o? Bag-ong kaligo? Wa diay mo kakita sa ilang propaganda didtos gawas nga bag-o man tong piktyur didto. Britney kunoy ngalan ini. Da, angga-angga man lang na nila, panindoton ang ngalan para gilok paminawon sa mga kostumer. Kinsay nasayod nga Venancia o Tarsela ba ni siya didtos ila? Ha-ha-ha! Uy hilom sad mo dinha kay di man sad ta kakonsentreyt ninyo. Taga bukid mo no? Karon pa mo kasulod og toro-toro no? Ha-ha-ha! Isumbong nuon ta mos inyong mga asawa? Hoy, nakahibawo kaha ang imong bana didtos Saudi nga nia diay ka pirme dinhi? Hoy, bakla, hilom dinha!

Gitan-aw niya ang nag-ulbo-ulbo, puti nga aso sa kilid sa esteds agig pasiuna sa among kagabhion. “Kuyawan man ko, Brix.” Gihugtan niya ang estrap sa iyang bikini.

“Ayg kuyaw-kuyaw dinha god. Sunod lang god kon unsay gipangayo sa kahigayonan…” Gikaw-it nako ang hook sa iyang bra.

Mipaundayon mi sa hagwa sa musika nga nakigritmo sa detalyadong tagaktak sa iyang hayhil. Mituyok, mihawid, miliad, mitanday, migakos siya sa dangog nga puthawng haligi nga nagbarog sa tunga sa esteds— sama sa usa ka alibangbang sa akto sa paggawas sa iyang torik. Mihiyod-hiyod siya. Sa matag karon ug unya, madapuwas sa akong nawong ang humot, umog niyang buhok nga gidula-dulaan sa lus-aw nga kahayag. Hanap nakong nadungog ang pinong pagakpak dihang gipamadbad sa akong ngipon ang mga takgos sa iyang mga salimbong.

Apan daw sa gisabyagan kog ininit-tubig. Sa kanto sa akong panan-aw, nakita nakong misenyas ang bawnser nga nagposte sa pultahan. Naay mga ungo! May nanulod nga mga ungo. Gilabni nako ang kurtina sa esteds ug giputos sa iyang lawas.

Gigunitan ko ang iyang kamot ug nagdaling gibira paingon sa gamayng agianan. Gisunod ang lisang nga tinagaktak sa iyang hayhil sa naglumpat nga kaguliyang sa hawanan sa torohan. Apan di kini ang akong nalisangan kondili ang paspas nga mga lakang nga giunhan sa nagbadlis-badlis nga wara-rawa sa kahayag sa plaslayt, nagdali, nagpaninggit aymog panagan kay madakpan ra gihapon ta mo, dugay ra mong gipanid-an namo, mga ugok! nga madungog ra sab namo taliwa sa hinungkarol sa iyang pagpanglungkab sa mga kuwarto nga iyang malabyan. Akoy nag-una. Liko. Liko. Ug liko pa gyod. Ug pagtukas ko sa pultahan paingon sa emergency exit, gisugat mi sa kabugnaw sa kagabhion.

“Nindotas gabii, Brix, o?”

“Bitaw. Sa mga gabiing ingon ini, sa aseras sa Bogo man ko matulog ba kauban sa akong uyab niadto.” Gitudlo nako ang putol nga hagdanan paingon sa ubos. Mipungko ko ug gisugdan pagtangtang ang baligtos sa iyang hayhil. “Huboon ta ni kay mao niy makasabal sa imong pagdagan. Akoy bahalag diskarte ining nagsunod nato.”

“Brix, limpiyo na to imong kuwarto. Salamat sa imong pagpakatulog ha?”

“Ayaw nag hunahunaa. Akoy angay magpasalamat nimo. Kinsa gani toy imong ngalan?” Giitsa ko ang hayhil ngadto sa ubos.

Apan nagdali siyang nanaog. May hinayng lagubo nga akong nabati. Unya nawala siya nga nahimong kabahin sa nagtibug-ol nga kangitngit. Wa madugay, nabati nako ang kusog nga paghot sa mga iro didto sa mga balay sa eskuwater sa naglugitom nga unahan.

Sa akong pagliso, mihagtik sa akong bukton ang posas. “May kauban ka no?!”

“W-wa, Sir, uy…!”

Himbay ang akong mga lakang nga gitukmod sa ungo balik sa hawanan sa torohan. Malinawon ang akong buot. Wa ko batia ang kalisang. Karon ko lang batyaga ang kaisog pag-atubang sa hulga sa kapalaran.

Hayag na kaayo ang suga sa hawanan. Maoy naabtan nako nga giparaygan ni Tita Lolit ang usa ka laing ungo nga busyad og tiyan. “Sus, kamo ba, makuratan man lang sad mi ninyo. Nganong wa man mo mag-ingon hatagan sad diay ninyo si Chief?”

“Uy, Lit, nag-ingon sad diay tos Chief nga mohuwam siyag usa nimo ka babaye kay naa siyay regalohan.”

Napukas ang posas nga nagkam-ang sa akong bukton. Mitalikod ko ug misubay og balik sa simpot nga agianan padulong sa akong kuwarto. Di ko interesado kon pilay gihatag nga pangape ni Tita Lolit; kinsang bayhana ang napilian sa mga ungo. Gusto kong matulog. Gusto kong di maghunahuna.

Gisugat ko sa kahumot sa akong kuwarto. Gawas sa tiktak sa orasan nga karon nag-andar na sa usa ka bag-ong misyon pagtali sa mga higayon, mora kog gilumsan sa nagtinutokay nga kamingaw ug kahilom. Nakita nako ang habol nga pinilo ug humot na. Ang akong unlan nagsapot na sa humot nga punda. Pag-abli nako sa aparador, nakita nako ang shoulder bag sa usa ka babaye nga gipatong sa pinilo nakong mga brief ug labakara. Wa ko sa hunahuna nga misulod sa kaligoanan. Buot kong tan-awon ang babaye nga naligo dinhi sa miaging gabii. Apan wala na. Wala na ang babaye nga naghatag diyotayng kinabuhi ning kuwartoha. Usa na kini ka kuwartong patay karon. Apan di ko gustong maghunahuna niya. Sama kang Christie, isipon ko siyang aninong lumalabay. Di angay nga hasolan.

Milagubo ang sera sa kaligoanan nga akong gisikaran. Naglagot kong nakalingi sa larawan sa politiko sa sera kansang panan-aw nagsunod-sunod sa akong mga lihok, morag mga mata sa usa ka silingang libakera, nagngisi, mabiaybiayon. “Aykog kataw-ing buanga ka!”

Giablihan nako ang bentana ug may gipangita ang akong mata ngadto sa halayong unahan. Layo na kaayo ang paghot sa mga iro.

-- OMAR KHALID
Makati, Rizal, Philippines