ang aktibistang gi-syphilis

“A mysterious epidemic, hitherto unknown, which had struck terror into all hearts by the rapidity of its spread, the ravages it made, and the apparent helplessness of the physicians to cure it.” --- usa ka paghubit sa sakit nga syphilis sa sayong bahin sa ika-16 siglo

I


Gradweting na ko sa usa ka inila ug dako nga unibersidad sa siyudad sa Sugbu. AB English, ug usa ka ultimo nga staffer sa among student publication. Pangandoy unta nga mahimong editor sa pamasin nga pinaagi sa ranggo, maangkon ang kagawasan sa pagpadayag ug pag-usab sa giabog ug gilawalawa nga mga sistema ug kinaiyahan ning katilingban.

Apan nagpabilin kining usa ka pangandoy kay lagi, ubos ra sa singko ang akong hayt, gamayg tingog, ug mokiat lang kon hubog. Dili katuohan, ug paita, gianggaan og Putot.


II

Mitakilid ang eroplano. Didto ko sa daplin sa may bintana nga naglingkod. Sama sa camera, ang kwadradong bintana mipakita og mga ginagmayng hulagway, mga snapshots sa kalibotan: ang panganod, mga isla sa dagat, ug ang mismong dagat nga pwerte ka lapad. Matudlo lang nimo ang mga baruto tungod sa nipis kaayong mga badlis niini sa panit sa dagat. Mao kini ang sarang argumento sa bili sa usa ka tawo, kon hisgutan na gani ang mortalidad. Gamay ra ang tawo kon sutaon, matod pa. Usa lang ka aw'm o badlis sa panit sa dagat.

Apan nahinumdom ba kamo ni Onel de Guzman? Kadtong estudyante nga mihimo niadtong “I Love You” virus sa Internet. Ang virus mikatap ug hilabihang dakoang impeksyon sa cyberspace. Gani ang mga intelligence sa Amerika ug Europa, nahulga gyud sa maong impeksyon, mibungkag kini sa pipila ka mga importanteng mga files nila.

Nan karon, kon si Onel imong pagatan-awon kon anaa ka sa daplin sa bintana sa eroplano, unsa man kadak-a ang batan-on. Adunay gitawag og mga “hacktivists”, mga tang-an nga mga batan-on nga sulod lang sa ilang hilom ug tago nga lawak, adunay mga panghulga nga nahimo sa kalibutan.


III

Tulo na ka semana ang milabay human magsugod ang klase, ug ang among editor nga si April Aquino nagpatawag og meeting, nanghatag na siyag mga assignments. Sa way pagbalibad, yango na lang tanang staffers sa iyang mando. (Kon dili pa tungod sa iyang kandiis, akoy unang mobalibad). Ania ang memo:

December 1, 1994

ATTENTION: LIST OF ASSIGNMENTS FOR THIS SEMESTER
Gaudencio Macaraya - New University President (profile)
Marie Puyo - Intramurals '94 (news feature)
Edwin Castillo - Miss Intramurals (interview)
Jesus Dorado - X'Mas Vacation (essay, brief lang)
Aimee Gonzaga - Family Day '94 (photo essay)
Gwen Soronda - Math Week (list of quiz winners)
Anne Caligner - Interview Librarian (new arrivals)
Ramer Badana - On Shakespeare's Romeo and Juliet (essay, ang iyang mensahe sa kontemporaryo nga kinabuhi)
John Lastimosa - Interview Bonel Balingit (Si Dean Balingit is a relative of the new basketball star. Try contacting her.)

NOTE: THOSE WHO ARE NOT IN THE LIST MAY CONTRIBUTE EITHER A SHORT STORY OR A POEM.

Ug tingali ba kaha nga tungod sa akong hayt, pirmi lang kong makalimtan. Mikalot kos akong ulo samtang miagbay si Ramer, ang among Lit Ed, kanako sa paggawas namo sa opisina human sa meeting.

"Tabangan lang tika, Tot. Ayg kabalaka," matud pa niya.

"Sige lang, kay basig sa paglakaw kos Colon, may mapandulan pa diayng balak."

Apan dako ang akong kabalaka. Sulti pang April, ang sugilanon ug balak mahitungod gyod sa gugma. Kuno, kay tayming man sa Valentines ang among pagpagawas. Wa koy kalibutan ana. Daghan na kong gipanguyaban (puros taas pa nako), apan pulos lang kunot sa agtang ug lisngag sa ilong ang akong madawat. Ang sarang nilang tubag: "Kaon sag baynte ka sakong bugas!" "Pagsapatos sag habog!" "Hoy kaligo!" "Akong manghod na lang!" "Luoya sad nimo, oy!" Apan matod ko: No hurt feelings.

"Asa man ka ron?" ang pangutana ni Ramer.

"Mag-beer-beer lang sa. Kuyog ka?” tubag ko.

“Moadto pa kog library. Mag-research pa kog Romeo and Juliet.” Ug dayon niyang liko sa lobby, paingon sa taas.


IV

Ang “syphilis”, pagtuo ko, gikan sa duha ka pulong: Sisyphus ug Philippines. Nahinumdom ba kamo niadtong si Sisyphus?

Si Sisyphus anak ni Aeolus. Siya kadtong gisilutan sa mga ginoo pinaagi sa pagpaligid og dakong bato padulong ngadto sa tumoy sa bukid aron lang kini ihulog og balik sa tiilan niini. Simbolo kini nga nagpasabot nga adunay mga kawsa sa kalibutan nga bisan sa paningkamot, mahitugpa gyapon sa pagkakawang o pagkawalay pu'os.

(Sama tingali usahay sa kakawang sa kalihukan sa mga aktibista, sa armadong pakigbisog. Sa mga pari ba kaha. O kawang ba gyud kaha? Aduna ba gyud kahay utlanan o bisan tipik na lang sa paglaum nga magmadauogon ang kawsa sa linupigan? Mao kana ang mga dagkong pangutana.)

Sa sugilanon pas mga Greko, bugoy, bugalbugalon ug maro si Sisyphus. Gani, kadtong gikawat ni Autolycos ang iyang mga baka, nagbilin sila og mga tunob nga adunay imprinta nga “KINAWAT NI AUTOLYCOS.” Hilabihang lagota sa utro sang maro nga bugoy. Naisahan siya sa marukoy nga Sisyphus. Gibutangan diay ni Sisyphus ang lapa-lapa sa baka og sapatos nga gikulitan og mga letra.

Kay kini man gud si Autolycos, otro sang marukoy. Sa aktong pangpangawat, mahimo kini niyang wagtangon sa panan-aw ang maong butang. O kon di man, mahimo kini niyang usbon. Sama pananglit sa taming, mahimo kini niyang himuong bakos sa iyang pag-ikyas. Mahimo usab nga siya mismo mawagtang. Watsinanggo kining kawatana ngas Autolycos, mao tong gisapatosan ni Sisyphus ang iyang mga baka ug gikulitan ang mga lapalapa niini.

Adunay daghang mga paghugon-hugon kabahin sa silot ni Sisyphus. Sa dihang mipatighug na si Thanatos, kadtong ginoo sa kamatayon, aron kuhaon na ang iyang kalag, gigapos kini ni Sisyphus. Og, pastilan, nausab ang dagan sa kalibutan tungod niadto. Wa nay tawng nakabsan sa kinabuhi, wa nay mamatay. Nahibalik na lang ang normal sa dihang gibuhian ni Zeus si Thanatos.
Tuod man, nadala gyud nila ang badlungon nga si Sisyphus ngadto sa Hades, apan nakaipsot gyapon ang hinampak, mibalik sa iyang asawa ngas Merope (usa ka di ingon nato) aron kunohay kini kasab-an kon nganong wa siya tagai og tarong nga lubnganan. Hinuon, sa tinuoray lang, iyang gisekreto diay og tugon ang iyang asawa sa pagpalabay sa iyang patayng lawas ngadto sa sapa imbis nga unta ilubong sa tarong. Gibuhat kini niya aron aduna siyay pasangil nga makabalik sa kalibutan. Ug sa dihang nahibalik na siya sa kalibutan, kanunay kining manglipat sa kamatayon aron lang di na makabalik sa pikas kalibotan.

Mao kini ang hinungdan nga gisilotan kini siya pinaagi sa way katapusang pagpaligid sa bato ngadto sa tumoy sa bukid aron dili na kini makahuna-huna pa og laing plano sa pag-ikyas.

Apan buot natong hinumduman nga si Sisyphus mahigugmaon sa kinabuhi, watsinanggo, dili mahadlok mosukol sa mga dili ingon nato, dili mahadlok mousab sa dagan sa panahon. Mao kini ang mga gawi nga di angay sa mga mortal nga susama kaniya. Gikasuyaan siya sa mga ginoo.


V

Ang amahan ni Sisyphus ngas Aeolos mao ang ginoo sa hangin. Aduna siyay dose ka mga anak, ang katunga, mga babaye. Ang iyang pinuy-anan usa ka palasyo nga gama sa bronsi. Dinhi kini sila kanunay magpista. Dinhi usab niya tagui ang mga nagkalainlaing mga hangin.

Sa sugilanong Odyssey, iyang gitagaan si Odysseus niadtong sudlanan nga gama sa panit sa turo aron dinhi niya mahimong hipuson ang mga hangin. Apan sa dihang mibiyahi na si Odysseus paingon sa iyang pinuy-anan sa Ithaca, gihilabtan sa iyang mga tawo ang maong sudlanan sa pagtuo nga kini adunay mga gitaguang mga bahandi. Diha-diha, nasabwag ang mga hinipos nga mga hangin ug kini mipapha nilang tanan ug ang ilang yutang natawhan. Si Odysseus na lang human milabay ang panahon ang nakakita og balik sa maong yuta. Wala hinuon hisguti kon diin niya kini hikit-i.


VI

Bisan kinsa pay pasuginlon, bisan kinsa pang nasura, adunay mga nagkalainlaing bersyon kabahin sa sinugdanan sa kalibotan.

Ang hitsura sa Pilipinas, kon imong tan-awon, morag impeksyon sa panit sa kalibutan. Morag labhag sa til-as, morag dapaw, morag hangga, labi na gyud, morag agi sa sipilis. Katol tan-awon, gusto nimong kawton, gusto nimong kusniton, kuskuson, busdikon ang bungtod nga nagnana.

Kon padul-an, mora kinig kugan nga ningkubol. Dinhi nimo mas masud-ong kon diin kining impeksyona nagsugod, diin mikumbate ang resistensya sa lawas. Ang dakong bahin sa impeksyon nag-gikan sa Mindanao ug Luzon. Katag kini pag-abot sa kabisay-an, nagpasabot nga dinhi taliwa sa Pilipinas adunay mga pagsanta nga gihimo. Mao nga misimang ang impeksyon, mingkatag ngadto na dayon sa Palawan, sa Sulu, ug ngadto usab sa Batanes.

Unsa man kahay sinugdanan ining impeksyona? Di ba kaha iti sa agila? Kadtong agilang nakaigit sa tumang kalipay sa dihang iyang natupo sa sangka ang Dagat ug Adlaw?

Kay lagi, ang sipilis man god kuno, mikatap human sa biyahe ni Columbus ngadto sa Bag-ong Kalibutan niadtong 1493. Adunay mga pagtuon nga nagmatuod niini. Adunay mga nakit-an nga mga bukog sa mga tawo nga nabuhi niadtong mga panahona, ug nakit-an ang kagaw nga karon gitawag og Treponema Pallidum. Hinuon aduna say nagtuo nga hagbay ra ang syphilis mingkatap. Nasaypan lang hinuon kining sangla.

Ang kining Syphilis (sukwahi sa akong pangagpas) gikuha kini sa pangan niadtong batan-on nga nahisgutan niadtong usa ka balak sa Latin. Usa kadto siya ka saop nga tig-atiman sa mga karnero. Niadtong balaka, gitawag kadtong sakita og “Great Masquerader”. Tungod lagi kay ang simtomas sa maong impeksyon, pareha ra man sa ubang mga sakit. Sa ato pa, sundogan. Way originality.


VII

Alas otso nas Junquera sa My Place. Ikalima ko nang botilya, ug paminaw ko, kulang pa. Nanggilok ang akong dunggan sa dihang nakita ko ang babaye nga mitutok og hait kanako --- mata nga gipanag-iya sa usa ka babayeng maanyag ug taas pa nako.

Ug kalit may nanguhit sa kilid. "Tres sintos lang. Ikaw nay bahala sa gawas." Wa ko katingog. Og mipadayon ang maong tawo. "Kon di nimo kaya, dungan lang mos akong migo. Tagsintos kwinta mo." Pulong niya samtang miagbay sa iyang tupad.

Midagkot og sigarilyo ang maong babaye ug mipahiyum kanako sa dihang nahawanan na sa aso ang iyang nawong. Iyahang tiil midapat sa salog bisan sa kahabog sa lingkuranan, samtang ako, milabyog-labyog sa tiil, naghangos sa kahinam. "Ako na lang usa. Bisag kuwatro sintos pa!"

Usa lamang sa mga lungag sa bungbong sa dalan Colon ang among gisudlan.Usa ka lodge, ginganlag Rainbow Foreign Exchange, ambot ngano. (Sukwahi sa pagtuo sa mga langyaw, dimalas ang bangaw. Ayaw gyud ni tudlua kay maputol imong tudlo.) Miagbay ang maong babaye kanako. "Ako diay si Rose. Ikaw?"

"Ener. Pero gianggaan og Putot." Milanog ang talidhay sa hawan ug hilom nga lobby sa Rainbow Foreign Exchange.

Usa ka oras ang akong gibayran sa kuwarto. Midiretso si Rose sa sulod, nag-una nako, samtang gipaabot ko pa ang sukli.

Pagtuo ko, dili lang siya makausa mipatighulog dinhi.

"Tissue paper, naa ka?" Pangutana sa receptionist sa dihang miabri sa drawer.

"O, dad-a ni."

Usa lamang ka 10 watts nga bombilya, sa bana-bana ko lang, ang mipuli sa unta nga kangitngit nga mipuno ining kwartoha.

"Ngitngita sad, uy!"

"Ang-ang kay kon sug-an og mahalon, pangawaton man," tubag ni Rose samtang mipahiluna sa iyang hip-hop nga beste sa usa ka gamayng lamisa sa kilid. Gisultihan ko siya sa pagbantay kay basig mahulog ang tres sintos nga gihatag ko kaniya.

"Wala na nako. Tua na ni Jun," tubag niya.

"Giunsa ninyo pagkaila ni Jun?" akong pangutana.

"Bata pa mi, kaila na mi."

"Imposible!"

"Igsuon gud mi. Sige na uy. Chismoso sad ning putota, ay!"

Mihipos siya sa iyang buhok, milugpit sa lastiko sa iyang ngabil, ug dunay miunlod sa iyang aping nga nahimong kandiis. Usa kini ka dagway nga pagadakpon sa hangin samtang nagsakdapsakdap sa kabulakan, gunitan sa hugot, ug palup-itan sa usa ka libro sa balak. Nahasulod ang naghubo niyang kaugalingon sa kwadradong bungbong sa maong lawak. Pagtuo nga anaa ko sa museyum ug wa sa Rainbow Foreign Exchange, apan sa dihang nakita ko ang mga badlis sa samad sa iyang kamot nga morag mga badlis sa bangaw nga nahilis, ang kalit kong kahiamgo.

"Ngano man na?" ang pangutana ko, samtang gitudlo ko kini.

"Sus, uy, sige na. Unsa man ka, mokayat ka, di?” ug dayon niyang hapak sa akong tudlo. (Kon bangaw pa kadto ug dili lang badlis, pastilan og naputol akong tudlo!)

Makusganon sa akong pamati ang iyang pulong ug gipahiluna ko na lang ang akong maong ug brief ibabaw sa iyang hip-hop sa lamisa sa kilid. Mibikangkang siya samtang naghigda, og pinaagi sa kamot, misinyas kanako pagpaduol. Niadtong tungora, ako mitalidhay. Kon ang pagpakighilawas dili okupado sa pagbati, makita mo, sa pagsugod pa lang, tataw, sama kamo sa duha ka unggoy nga nagduwaduwa.

"Sige na! Peste, kadaghag arte!"

Misugod kog kamang paingon kaniya sa dihang namatngonan ko ang patik niya sa may bugan: Romil. Ug sa letrang "i", adunay kasingkasing nga mipuli sa tuldok.

VIII

Ang bugan mao kini ang parte sa lawas nga may igong kainit. Nagkinahanglan man gud og kainit kon magbuhi kag semilya. Dinhi usab nahimutang ang kinatawo, matawo ka man o hayop. Ang bugan usab managkaluha.

Kabahin sa bugan ug kaluha, nahinumdom ko ni Balituk, kadtong anak ni Bugan ug Kinggauan, kadtong managtiayon nga mga Ifugao. Ila kadtong gitunga si Balituk. Apan, ining puntoha, isaysay ko usa ang sinugdanan:

Si Bugan man gud dili ingon nato, taga Ikaupat nga Langit kadto siya, gamhanan. Mipatighulog lang to siya dinhi sa yuta aron makigminyo ni Kinggauan, kadtong ulitaw nga mamitikay rag hayop sa kabukiran. Nakit-an kadto siya nga way sapot ni Bugan sa dihang mipundo ang maong daga sa panganod duol sa kalibotan.

Ug tuod man, ang gibantog nga pilian naibog sa ulitawo. Nananghid dayon kini sa iyang amahan nga buot molugsong sa kalibutan. Ug tuod man, gitugutan ang maong daga. Nagdala kini og bahag ug sudlanan sa kan-on. Mao kini ang iyang gipakita ni Kinggauan sa iyang pag-adto sa payag nga puloy-anan sa ulitawo. Ug dito, nagkaila ug naminyo ang duruha.

Tungod lagi sa gahom ni Bugan, gikasuyaan siya sa mga kasilinganan. Usa ka adlaw, gilibotan sa mga silingan ang pinuy-anan sa magtiayon og mga pipila ka mga tanum ug mga isda. Tungod niini, gihubag-hubagan si Bugan. Nanurok ang mga dapaw, hangga, labhag sa iyang kalawasan. Dinhi magsugod ang mga lisud nga desisyon sa magtiayon.

Niabot na lang kadtong higayon nga sa ilang panagbulag gitunga nila ang lawas ni Balituk. Ang ubos nga bahin tua ni Bugan ug ang ibabaw tua ni Kinggauan. Ug tungod lagi kay gamhanan man si Bugan, pinaagi sa pipila ka yamyam, natubuan rag lawas ug ulo ang iyang bahin sa anak, ug ginganlan dayon niya kini sa samang pangan, Balituk. Apan kadtong parte nga tua ni Kinggauan, wa gyud intawn hitugki ug sumpay: kinataw, bugan, paa, bitiis, tiil. Miabot na lang ang panahon nga misugod nag dugta kini, og tungod sa hilabihang kaisog sa baho niini, miabot kini sa Ikaupat nga Langit ug ngadto na dayon ni Bugan.

Pwerteng sukoa ni Bugan, ug tungod niini, iyang gihimong ulo sa langgam nga mang-ak kadtong nadugta nga Balituk. Ang maong langgam may mata nga santing kaayong mosiga makasamad sa kangitngit. Matud pas mga tawo sa Kiangan diin nagpuyo si Kinggauan, mao kini ang maitom nga langgam nga mosinyas ug dautang mga panghitabo.

Ang dunggan sa maong nadugta nga parte ni Balituk iyang gilabay ngadto sa lasang, ug sukad niadto adunay mga nanurok sa mga kahoy nga morag mga dunggan. Ang ilong usab didto punta sa lasang, ug nanurok usab kini. Ang buhok nahimong mga ulod. Gikan sa panit, gilangkat ni Bugan ang usa ka pulang langgam nga gitawag og kukuk. Katunga sa dugo nahimong mga kwaknit ug pinaagi sa atay namugna ang usa ka sakit. Pinaagi sa nadugta nga lawas ni Balituk, namugna ni Bugan ang mga nagkalainlaing mga sakit og dimalas sa kalibutan.

Ug mao kini ang angay tang hinumdoman. Ang dila nga hilabihan nangalisbo mao kuno ang hinungdan sa panghubag sa dila sa mga kalalakin-an. Matambalan lang kuno kini pinaagi sa paghalad og itlog o manok ngadto ni Bugan. Ug pinaagi sa dughan sa manok, naghimo si Bugan og hilabihan ka la’a nga serpente. Ug ang dughan sa serpente migawas ang usa ka dako kaayong bangaw.


IX

"Ig-unsa nimo si Romil?" ang akong pangutana.

Wala siya motingog. Hinuon, mikupot sa akoa ug mibira niini sa hinayhinay. Aduna siyay kamot nga makakoryente, mipahayag og dako sa 10 watts nga bombilya. Pamati nga usa ka liti miduslit sa pabilo sa kailadman.Gisudlan ko ang iyang pagkatawo, apan sa akong kamubo, ubos ug dili maabot ang iyang aping sa akong halok. Akong gipamulong sa kaugalingon: dili maangkon sa hingpit! Dinhing tungora, mora kog si Sisyphus nga nagpaligid ug bato sa bungtod sa lawas ni Rose. Kawang ang tanan.

Alta presyon! Kalit milanog ang paglamba sa pultahan, samtang nangahibat ang mga tayang bisagra niini. Milakra og puti ang sapatos nga misipa kanamo sa kahigmat.

"Ganiha ra kong pinangita nimo!" pulong sa tawo samtang mibira sa buhok ni Rose, ug mipadayon, "Imo na lang kong ilad-ilaron karon ha! Diin ka?"

"Mil, intawn," pangadye ni Rose.

Mibunal ang maong tawo sa iyang bakos, ug milabhag ang buckle nga spracket sa motor sa bukobuko ni Rose samtang hugot ang pagkupot niini sa buhok sa maong babaye. "Gihigugma tika. Nganong giingon ani man ko nimo?" ang pulong ug hilak sa maong tawo. Padayon ang pagbunal.

"Intawn, Joy, kuyog nako!" singgit sa maong tawo. Diha-diha, mas taas pa ko nilang duha. Gani, akoy kinatas-an, nahimo kong Balingit.

"Di na nako kaya, Mil!" tubag ni Rose.

Niadtong tungora, samtang gisul-ob ni Rose/Joy pag-usab ang iyahang hip-hop, adunay kahilom nga sama sa usa ka suwat human maabrihan ang sobre: Dear _________. Gisud-ong ko pag-ayo ang ilang mga lihok. Hugot ang ilang inagbayay sa dihang mibiya. Naimadyin ko sila nga usa ka bisagra, bag-o ug dili tayaon. Dili sama sa mga nangahibat nga bisagra sa gubang pultahan ining kwartoha.

Miduol ko sa receptionist nga gialimungawan pa, aron pagpaningil sa sukli, kay lagi wa ko moabot sa usa ka oras sulod sa kwarto. Ug wa pa gani mokabat sa usa ka oras nga kalipay. Apan diay, bayad kadto sa oras, kasubo man o kalipay.

Migawas ko sa Rainbow Foreign Exchange, hilom na ang kadalanan.


X

Higala kong Ramer, si Romeo ug Juliet wala sa library. Ania sa Junquera, ginganlag Romil ug Joy. Ug, Mer, si Sisyphus, si Kinggauan, si Romil, pulos kadto sila nahigugma sa mga babayeng dili sama nila. Si Merope, si Bugan, si Joy, pulos kadto mga dili ingon nato.

Ug, John, saksi si Balingit niini.


XI

Humot ang usa ka pahina sa stationery ang akong gigamit:

February 13, 1995

Dear April,

Ugma sa Fuente, 8pm.
I LOVE YOU.

Love,
Ener

P.S.
Ayaw pagsul-ob og hip-hop.


-- JANUAR E. YAP
Cebu City, Philippines

ang tambuli sa bata sa mahayag

SUGILANON

NIBIYA siya ug nanumpa, siya dili na mobalik sa Maglantaw. Way tumong ang paglakaw. Karon anaa, ugma wala na. Lumalabay lamang. Tanang dapit may iyang kadugtong dalan nga masubay ngadto sa laing habig sa wala pa niya mataak nga kalibotan. Latagaw. Dili kahawiran ang kasingkasing samaran nga nangluod sa tawhanong pakig-uban. Tawo nga may kagahapon apan way ugma nga pangitaon. Ang kahimatngon mao lamang ang karon. Ang pagpakabuhi nga way damgo nga pangayoon, dihang, usa ka adlaw nahibutho siya sa Mahayag. Usa ka dapit daplin sa dagat kansang lumad nga katahoman wala pa masan-ot sa hilabtanong kamot sa buhilaman.

Nakit-an niya siya sa baybayon. Usa siya ka bata naglingkod sa bangka nga gikulob ilawom sa kalubihan daplin sa baybay. Nagbitbit siyag kinhasong kabhang nga naghinan-aw sa kabataang nagdula sa baybay. Apan way kaikag mahimong kabahin sa binatang kalingawan nga nagpahuwas sa kabigsa sa ilang kaluhag dinha sa bunbon.

Kapanuigon siya sa iyang anak tan-aw niya. Ang anak sa gugma nga nahimo niyang kahiubos. Niabot siya sa kalibotan apan gipatay niya ang iyang inahan. Kahiubos na man niya. Labihan ang iyang kahiubos nga siya niluwat sa iyang trabaho ug naglatagaw sa nawong sa yuta.

“Wa ka lagi moapil nilang nagdula?” Niya nga nilingkod tapad sa bata sa bangka nga gikulob.

Nipahiyom ang bata. “Kinsa gani ka?”

“Ako si Lando. Ikaw? . . .”

“Si Along.”

“Edad?”

Gipakita sa bata ang wala niyang palad ug usa ka tudlo sa iyang tuo. Niyango si Lando. Kapanuigon niya ang iyang anak. “Ang Mama?” Nakapangutana siyang nahinumdom sa buotan niyang asawa.

“Wa na . . . “

“Unsay wa na?” Nahatutok siya sa bata nga gibatig kahingawa.

“Wa na koy Nanay.”

May nangusi sa kahiladman ni Lando. Sama sa iyang anak ang bata wala nay inahan. “Imong tatay?”

“Wa ko hibaw. . . “

“Kinsa diay gipuy-an mo?” Ni Lando nga nahingawa sa batang nabuhi nga wala
nay mga ginikanan.

“Nanang Mayang.”

“Naa ka diay sa imong lola.” Nibati siyag kaluoy sa bata. Sama ni Dodong niyang anak. Ang bata gibuhi sa apohan.

“Diin diay ang inyo?” Nangutana niya ang bata.

“Layo, Along. Layo kaayo …”

“Di maabot lakawon?”

“Dili. Daghang dagat tabokon.”

“Hala… Layo diay … Nakaabot lagi ka nganhi?’

Nahilom siya. Di niya kasultihan ang bata sa iyang kahiubos. Samaran ang kasingkasing. Naa ang haya sa gugma. Ang kagahapon nga di ikalubong. Kay tam-is alang kaniya ang paglatagaw nga magsangguyod sa patay nga kagahapon kay sa mangita sa kalipay sa bag-ong adlaw sa iyang kinabuhi.

“May gipangita lang Along.” Namakak siya pagtan-aw ang bata naghulat sultihan.

“Dinhi sa Mahayag?”

“Basig nia.”

“Unsa gani, Noy Lando?”

“Ang kalipay, Along.”

“Kalipay?” Nilingin ang mga mata sa bata.

“Mao. Nia tingali sa Mahayag.”

Nagpanglingo si Along. “Dili unta sila manglayas…”

“Kinsay nanglayas, Along?"

“Si Mrs. Punay ang maestra sa Mahayag nag babysitter sa Hongkong. Ang akong ninay domestic helper sa Saudi. Si Nayda ang rayna sa pista, dancer sa Japan. Ang akong tatay nilakaw sad kon hain siya…”

“Nangita lang silag kwarta.” Gipasabot niya ang bata. “Mobalik ra sila. Mingawon sila. Ang Mahayag ilang kalipay. Inig kadako nimo, mobiya ka sad. Apan mobalik ra sa Mahayag.”

“Di ko molakaw, Noy Lando.”

“Dili?”

“Hulaton ko si tatay. Hulaton ko siyang mobalik sa Mahayag.”

Nakatan-aw si Lando sa bata. Nakita niya ang panagway sa iyang anak nga namintanan nga nagpangita sa iyang amahan sa mga tawo nga nanglakaw sa dalan.

Nadiindiin na kadto siya. Apan ang iyang mga tiil manubay gayod sa dalan balik sa Mahayag. Gipaila siya ni Along sa iyang nanang. Sa apohan niya hisayri dihang may gipalit si Along sa tindahan nga ang inahan ni Along iyang anak. Namatay si Leonora nga nanganak ni Along.

Nahatalunong si Lando. Kinsay magpalandong sa panagsibong hitabo sa kagahapon hisindolan niya dinhi sa Mahayag. “Si Along nagsulti nilakaw ang iyang amahan.” Naikag si Lando masayod sa tawo nga gipaabot sa anak mobalik niya sa Mahayag.

“Bitaw,” sa apohan nilantaw sa bentana kon wala pa ba si Along. “Patay na ang iyang amahan.”

“Patay na?” Nilaghaw ang iyang tingog sa kasayoran. “Nagpaabot ang bata sa usa nga wa nay pagbalik?”

“Mao kana.” Dinhay kasagmuyo sa nawong sa apohan. “Nagtrabaho si Carlito sa syudad. Di siya malimot magpadalag kwarta sa anak. Kinsay makatuo siya usa sa napatay nga tulisan sa mga polis.”

Nakatan-aw si Lando sa apohan. Way gikasulti.

“Gililong namo sa bata. Masakiton siya. Dili siya masayod. May tagal ang iyang kinabuhi. Leukemia ang iyang sakit.”

NAABTAN niya si Along sa iyang pagbalik sa bangka, naglantaw sa dagat. Sa kamot ang tahom kinhason nga nakita niyang dili mahimulag sa bata. “Unsa diay kanang dili mo ihimulag sa kamot mo, Along?”

“Tambuli Noy Lando. Hinatag ni Ingko Sanoy.”

“Tahom. Apan unsay iyang gamit?”

“Tawag ang tambuli sa mga mananagat.”

“Mao diay kanunay kang maglantaw sa dagat. Kinsa gitawag mo?”

“Si tatay.”

“Mao ba? Nahangangha si Lando sa kasayoran. “Nanagat diay si tatay mo nga nibiya sa balay?”

“Wala. Apan nagdamgo ko. Si tatay magsakayan mobalik sa Mahayag. Wala siya kaharong sa mata sa bata. Nilantaw siya sa lawod. “Mopauli ra ang tatay.” Sakit ang pamakak. Apan dili tingali sala kon ang paglimod usa nga ikalipay.

“Kalipay ko, Noy Lando. Naghulat ko… Naghulat ko, Noy Lando.”

Natandog siya. Kaalaot na man niya. Alaot ang pangandoy nga way katumanan ilabi na sa usa ka bata nga maihap na lang ang mga adlaw sa kinabuhi. Luoy kaayo.

“May anak ka Noy Lando?”

Morag naigo siyag liti. “Duna, Along.” Ang iyang tingog giilog sa panghupaw sa balod sa baybayon. “Si Dodong ingon nimog panuigon.”

Nisanag ang dagway sa bata. “Ihatag ko ni Dodong ang akong tambuli. Madala mo tingali sa imong pagbalik sa Mahayag.”

“Ngano man?” Natingala siyang ihatag niya sa uban. “Bililhon nimo…”

“Di na kon wa nay gamit. Magamit ni Dodong kon mingawon siya nimo.”

Gihinol ang iyang kasingkasing nga nagtan-aw sa bata. Buot niyang gakson sa kaluoy nga bisan ang yano niyang pangandoy dili diay niya maangkon.

Sa iyang pagbalik sa Mahayag wala na niya igkita si Along. May buwan na siyang gikalubong. Apan gitunol sa apohan ang kinhason nga tamboli dihang siya nanamilit nga mobiya.

“Nagtugon si Along ipahatag kini sa imong anak.” Sa tigulang Mayang nga wala malimot sa gisulti sa apo sa dayon niyang kamatay. “Iya kunong gasa ni Dodong.”

Nakatulo ang luha ni Lando nga nidawat sa tamboli. Mopauli siya. Ihatag niya ni Dodong kining matahom kinhason nga sa buhi pa si Along dili gayod mahimulag kaniya. Hipalgan ra niya ni Lando ang dalan nagtultol niya pauli sa Maglantaw dala ang tambuli nga gipanugon ihatag sa pinasagdan niyang anak. (KATAPOSAN)


-- GREMER CHAN REYES
Bogo, Cebu, Philippines

antulanga

“KANUS-A kayha ta magkakita pag-usab, Roy?" Dili magkita akong gilitok, kay tuyoon man nang magkita.

Wala man ko magdahom ba nga pangitaon niya. Kay, kapila ra god mi magkaduol sukad adtong gipaila-ila mi sa akong manoy nga kauban ni Roy sa trabahong gisudlan.

Ikaduha na namo tong pagkit-anay sa Plaza adtong Dominggo kay mao ra may ika-day-off namo. Maayo ganing ang batang dos anyos nga akong gibantayan ihatod man sa inahan didto sa lola niya matag Domingo. Maong nakahigayon ra kog suroy. Di sad ko ganahang mopuyo sa balay, uy, kay hagkot og tinan-awan si Sir.

Maarang-arang ra bag tsura si Roy, matod ko. OK rag magkauyab mi.

“Way sure sunod Dominggo, Mel.” Mel may akong angga kay ang tinuod nakong ngalan Gumamela man.

Sa ato pa diay, way purohan nga mobalik siya sa sunod semana. Diha mi tungod sa estatuwa ni Legazpi man kuno to, nanglingkod. Kuan god, nagpabugnaw mi adtong tungora nilang Morena, akong kauban sa balay nga kusinera ug Rowena, iyang kaluha nga nangagalon sa sikbit balay didto sa Tisa.

Mibangka ra ba si Roy og Selecta ice cream namong tulo. Akong gi-ordir mango flavor gyud kay ganahan kog hayag nga bulok. Kon wala pa untay mango, bisag ubi na lang unta to.

Pilay sulti, nalingaw man silang Morena og tan-aw adtong nanista nga buta didto sa duol, mao nga kaming Roy ra ang nagkahinabi.

Diha kuno siyay gihulat nga mopasulod niyag laing trabaho kay gamay ra man iyang sweldo. Sa akong bahin, ingon kong mangita sad kog laing kasudlan igkatiwas ni Tatay og bayad sa iyang utang.

Sa atbang sa among gilingkuran may pipila ka namulak nga antulanga. Kay sayo-sayo pa man, bukad kayo kini sila, tulo ka buok ug pulos pula. Gikutlo ni Roy ang usa ug dayong hatag nako kay kuno mao toy bulak nga angay kaayo nako nga sayag ang panagway.

Taudtaod miabut na ang iyang gihulat. Wow, mas gwapo pa niya ug espoting kaayo! Humag ila-ila namo ug nilang Morena, nanamilit na sila.

“Kanus-a kayha ta magkakita pag-usab, Roy?”

Mitawag og taxi ang gwapong laki. Giabli niya ang pultahan sa likod ug gipauna si Roy og sulod. Apan usa siya mosunod iya usang gihapuhap ang sampot ni Roy.

Gilabay ko na lang ang antulanga. Miaksyon naman sad kini sa pagkalawos sa pagdagpi-dagpi nako niini sa akong paa.

-- ERLINDA K. ALBURO
Cebu City, Philippines

tulo ka hugna, usa ka away

GUMALAYSAY

1. Ang Epekto sa Filipinisasyon Diha sa Binisaya

SA tuyo nga magkasinabtanay ang mga Pilipino diha sa usa ka komun nga lengguwahe, gisugyot ni Pres. Quezon sa Phil. National Assembly niadtong Okt. 27, 1936 ang pag-ugba sa Institute of National Language (karon Komisyon sa Wikang Filipino). Ang misyon mao: “To undertake a study of all existing languages in the country and choose one as the basis of a common language.” Tuod man, pagka Nob. 9, 1937, ang Institute of National Language nga gilangkoban sa mga representante sa pito ka nanag-unang pinulongan sa nasod mingdeklarar nga ang Tagalog maoy himoong basehanan (basis) sa pagatawgong Pilipino (nga sa ulahi gihimong Filipino) nga maoy National Language. Ug kini maoy gitawag nakog Filipinisasyon— nga sa ato pa, Filipinizing all Philippine languages. Ang proseso mao ang pagpalambo kuno sa National Language ginamit ang ubang mga pinulongan pinaagi sa paglakip niini sa bokabularyong Filipino. Sa laktod, anam-anam nilang gihimong Filipino (o Tagalog) ang 170 kapin ka lumadnong pinulongan sa Pilipinas. Abag niini, higpit nga gipaimposar sa mga eskuylahan ang language policy diin multahan ang mga bata nga magbernakular.

Hinuon, kining Filipinisasyon o pag-ugbag usa ka nasodnong lengguwahe dili baya unta ngil-ad kon… kon ang atong mga pinulongan sa panimalay gilakip pa unta sa pagpalambo— giapil sa pagtudlo sa mga eskuylahan. Apan dakong wala! Sa kapi, daw igo lang gipangahoyan ug daw luog kining nahimong tinamay sa katilingban. Way class ang Binisaya, Inilokano, Hinilonggo, ubp. Gipakaubos ang molitok niini, samtang ang Iningles ug Filipino giisip nga mga pang-internasyonal.

Ug ang mas grabe pang resulta, inanay nga nangadaot, nangaguba ug nangamatay ang atong lumad nga mga pinulongan. Ang mga batan-on hapit dili na makasabot sa lumad nilang lengguwahe. Dili na sila ganahang mamasa sa mga sinulat sa pinulongan sa ilang katigulangan kay laglom kaayo ug kinaraan pa gyod. Alang-alang og di mangalimot ang atong kabataan nga ang impluwensiya sa Filipino o Tagalog ingon man sa English mingsaka man sa atong panimalay pinaagi sa mga radyo ug TV. Mao nay namat-ag mahayag sa mga bata karon ang pinulongang dili ila diha sa TV, ug busa nangahimo silang mga mestiso kon dili man langyaw sa pinulongan sa ilang kaliwat.

Sa Binisaya pananglit, tinuod makasulti pag Binisaya, apan labihang gubaa na. Wala na magkadimao ang grammar. Ug dili lang mga bata, hasta pang mga hamtong kun mga propesyonal. Pananglit, sagad na natong madungog ang “wala gidakpi”, “hapit nadakpan”, “wala gidunggab”, “wala naigo”, ubp. Ug kon nagkasayop-sayop na ang atong pagpamulong sa Binisaya, unsa pa kaha diha sa pagsulat? Mao kana nga luwas kaayo ang pag-ingon nga halos tanang Bisaya dili kamaong mosulat og grammatically correct nga Binisaya.

Ug gumikan sa kusog nga impluwensiya sa Filipino o Tagalog sa atong mga panimalay, mingkuyanap na hangtod ang grammatically organic nga mga pulong Tinagalog diha sa sistema sa atong pinulongan. Pipila ka tataw kaayong grammatically organic Tagalog mao ang nag-exist nang NA diha sa Binisaya imbes unta NGA, ang KAY imbes KANG, ang KUNG inay sa KON, ang PINAKA, ang AY (ug sa atoa), ang mga langgikit, ug daghan pang uban. Kining mga pulonga nagdula og importante kaayong papel sa grammatical structure, nga makaguba lakip sa tono sa atong Binisaya.

Dili ko supak sa pagpanghulam, kay kini kabahin sa paglambo. Apan ang atong hulaman o adapon kadtong mapuslan nato, ang makadaot ug makaguba atong salaon. Sa pagkakaron gidut-an tag maayo sa impluwensiya sa Filipinisasyon. Hinuon, ang KWF nakabantay na niining kadaot nga nahimo. Apan di pa angayng magsaulog kay ang pagpahiuli dili malalim. Ang sistema nga anaa na sa katawhan dili sayon libwasan. Ang impluwensiya anaa pa. Naa ang TV, naa ang mga basahon nga hapit tanan Tinagalog.

Karon ang sukna: Unsay atong mahimo? Moduko ba lang tag magpaawot sa padayong paglamay sa kamandag sa Filipinisasyon? Mosugot ba lang ta nga mahimong Filipino sa madugayg sa madali ang atong Binisaya ug ubang lumadnong mga pinulongan?

Para nako, wala nay laing sulbad: Hingusgan ang pagpakabana sa pagtuon sa atong kaugalingong pinulongan. Palig-onon ug tamdan ang estandardisasyon sa Binisaya.

2. Ang Nakurakot Natong Panghunahuna

GAWAS sa Filipinisasyon, ang laing mas grabeng hinungdan sa inanayng pagpangaguba kon dili man pagpangapuo sa lumad natong mga pinulongan mao ang corrupted natong panghunahuna.

Gikan sa pagsakop kanato sa mga Espanyol ngadto na sa mga Amerikano, ang atong panghunahuna gihaskan sa mga panlantaw ug gumaran nga iya sa mga kolonisador. Hinuon, wala kaayo ta madani sa mga Katsila, tingali gumikan sa gipakita nilang taras— diin dili sila buot nga makakat-on ta ug maedukar— kay kon maedukado ta, makaamgo na unya ta ug malisod nang pasundon sa ilang kamandoan ug mosukol na nuon kanila. Apan kon diin ta wala mapukan sa kaping 300 ka tuig nga pagdominar sa mga Katsila mao usay dakong kadaogan sa mga Amerikano sulod lang sa hamubong katuigan.

Oo, malamposon kaayo ang mga Kano sa ilang pagpangharana sa kasingkasing sa dalagang Pilipinhon. Tiaw mo, nahurot atong belib kanila nga mipaedukar kanato. Nahimo natong dakong garbo ang unsa mang butang nila nga atong mapanag-iya. Stateside lagi! Nangandoy ta nga makapuyo sa ilang yuta ug bisan unsa na lay gipangnusnos nato sa atong lawas nga maputi ug matag-as ang mga ilong sama nila. Gihimo nato silang idolo sa walay pag-aninaw kon unsay dangatan sa unahan.

Ug tan-awa. Gagmay pa lang gani ang atong kabataan, gusto na kaayo ta nga mahanas nas pinulongan nila. Kon makaya lang, adto gyod nato paeskuylaha sa eksklusibong eskuylahan kay nindot kaayong tan-awon ang bata nga maantigo nang moiningles. Ug bisan sa balay, ingnon gyod nato ang bata nga, “Ayg duwai nang slippers, Nak, kay dirty.” Nahunahuna ba nato nga niini, gihimo lang nato silang mga munyekang mosulti? Nga sa paghimo niini, gipahimulag hinuon nato sila sa ilang kaugalingong kultura ug gihikawan sa ilang lumad nga pinulongan sa kaliwatan?

Sa laktod nga pagkasulti, gipadako ug gimatuto nato ang atong kabataan sa sensibilidad nga iya sa langyaw ug Westernized, inay unta sa sensibilidad nga atoa— sa sensibilidad sa atong pagka kita isip mga pumuluyo sa nasod nga Pilipinas, o sa atong pagka Bisaya sa partikular. Gani, nanagko sab ta ubos niini nga sensibilidad hinungdan nga nangahingkod ta nga haguka sa panabot nga haom sa atong kalikopan ug kaliwat. Ug ang pait nga resulta, halos nawad-an tag garbo sa atong pagka kita; lisod ikabaligya ang atong mga produkto kay kita mismo wala may pagtuo nga kini taas og kalidad, lokal ra; nawad-an tag gugma sa atong gidak-ang yuta; nalimot ta sa atong lumad nga mga pinulongan; ug kay nahailawom man ta ining corrupted nga panghunahuna, nan, nag-antos sab ta sa usa ka korap nga nasod.

Tungod sa sistema sa edukasyon karon nga nag-andar ubos sa sensibilidad nga iya sa langyawng nagpasiugda ning maong sensibilidad, padayon kitang nag-ani og mga gradwado nga sumusunod o tumutuman usab sa maong sensibilidad. Tinuod, daghan kitag propesyonal nga batid sa nagkalainlaing natad—ang gipasigarbo natong mga globally competitive. Apan bugti niini mao ang pagkapapas sa maanindot natong kultura, tradisyon ug ang pagkapuo kun pagkatuyamok sa lumad natong mga pinulongan nga mao untay tatak nga kailhanan sa atong pagka kita isip usa ka kaliwatan.

Sa pinulongang Binisaya lang pananglit, alang-alag dili ni matuyamok o mapuo sa kadugayan nga wala may paninguha sa pagtudlo niini diha sa mga eskuylahan. Sa media personalities (print ug broadcast) nga maoy numero unong makaimpluwensiya sa katawhan, pila kaha kanila ang nagpraktis sa ilang propesyon ginamit ang pinulongang Binisaya? Pila ang gustong mag-editor karon sa mga publikasyon nga namatik og Binisaya ug pila ang gustong mahimong magsisibya sa mga radyo ug TV ginamit gihapon ang lumad nga sinultihan? Daghan, di ba? Apan may training ba sila bahin sa tukmang paggamit ning maong pinulongan? Kon duna man, kinsa ug giunsa pagtudlo? Kita sayod nga sila nanggradwar sa ilang kurso ubos sa English ug Filipino isip maoy medyum sa pagtuon segun sa gilatid sa sistema sa atong edukasyon. Nan, kinsang lengguwahea ang dili matuyamok sa sayop?

3. Mga Timailhan sa Langyawng Sensibilidad Diha sa Binisaya

GUMIKAN sa dili balanseng medyum sa pagtudlo kanato ubos sa kasamtangang sistema sa edukasyon diin maoy gipalabi ang nagdominar nga pinulongan sa kalibotan (English) ug ang giilang nasodnong lengguwahe sa nasod (Filipino), samtang ang atong lumad nga mga pinulongan gipasagdang magpabilin lamang pinulongan sa panimalay, ang katawhan inanay nang nanagpangalimot niini nunot usab sa kusog nga pagpangausab diin anam-anam nga mingpuli ang mga termino kun gambalay (structure) nga iya o impluwensiyado sa langyawng sensibilidad.

Tatawng timailhan niini mao ang pagtungha sa saksak-ninagol nga sinultihan—Tagalog-English (Taglish) o sa Vistaglish (Visayan-Tagalog-English) o sa uban pang lumad nga mga lengguwahe sa atong kapupud-an. Ug kini maila kaayo diha sa dagko ug mauswagong mga siyudad diin kusog ang media nga maoy usa nga nakatampo sa pag-uso niini.

Sa sambog nga English, dili kaayo tantong apektado ang lumad nga pinulongan sanglit tataw man nga lahi kinig gambalay tandi sa atoa, sa Binisaya pananglit. Gawas pa sab, aware kita nga kana nga pulong, usa ka pulong Iningles. Ang pait ug dakong dangan sa atong gagmayng mga pinulongan, mao kining Filipino ubos sa katuyoang Filipinisasyon nga gipalig-on sa iyang pagka nasodnong lengguwahe. Ang nakangilngig pa kay daw wala ta makabantay nga hilom na kining misapaw sa atong lumad ug tinuod nga pinulongan. Gani, wala gyod ta kamatngon nga daghan kanato o sagad na kanato nanagsulti, pananglit, sa Binisaya nga mga pulong apan sa Tinagalog nga han-ay o sensibilidad. Sa laktod, Binisaya tuod nga pagkasulti, apan sa panabot o sensibilidad sa Tagawog o sa Filipino nga maoy atong natun-an sa eskuylahan.

Usa ka pananglitan. Di ba, sagad sa atong kabataan karon moingon man, “Lyn, nakagusto gyod ko sa imo”, o “nahigugma ko sa imo.” Kining estrukturaha sakto sa sensibilidad nga Tagalog (“Lyn, may gusto talaga ako sa ‘yo” o “umiibig ako sa ‘yo.) Apan kon tukion ta kini sa panabot nga Bisaya, kini nga sentens dakong sayop— usa ka incomplete sentence. Kon akoy babayeng ingnan ining pagkasultiha, tingalig hitamparosan nako. “Nakagusto/nahigugma ko sa imo…?” Sa imong unsa? Sa akong atubangan?

Ang sakto unta niini sa Binisaya gyod nga panabot mao: Nakagusto/nahigugma ko nimo (dili sa imo). Kini gong “imo”, “ako o akong”, “iya”, “ila”, “ato”, ubp. sa Binisaya, mga pronoun man nga possessive. Busa, kon moingon man nga “sa imo”, suknaon ka sab og “sa akong unsa”?

Ug kini usa lang sa daghan pa kaayong sitwasyon diin Binisaya nga pagkasulti, apan Tinagalog kon sabton.

Ang lain pang timailhan mao ang sensibilidad nato sa pagtitik kun pag-espeling diha sa pagsulat sa Binisaya. Kasagaran, labi na sa wala masayod sa Lagda sa Espeling nga gisagop sa Bisaya, mosulat sa Binisaya binase sa iyang nakat-onan unsaon pagsulat sa Filipino o Tagalog. Ang uban sab, labi na sa mga pulong nga may sikit nga vowel, modayog sal-ot og haypen sa tunga sa maong duha ka vowel— pananglit, ang pulong ANIA, sulatong ANI-A, ang DALIA, sulatong DALI-A. Lagmit mitungha sa hunahuna sa nagsulat nga angayng dunay haypen sa kahadlok nga tingalig basahong ANYA (nia) ang ANIA, ang DALIA basahong DALYA (lia). Nga sa ato pa, nabalaka ang nagsulat nga tingalig basahon base sa sensibilidad nga English o Spanish ang NIA, sanglit kini may gitudlo o iyang nakat-onan sa eskuylahan.

Unta, kon dungan pang gitudlo kanato ang langyaw ug ang lumad natong pinulongan, dungan sab untang mohimsog ang atong mga panabot—sa langyaw mang natad o sa ato rang kasilinganan— ug dili unta magkasaag-saag ang atong mga panghunahuna. Labaw sa tanan, wala unta tay katawhang kuwang sa himangkaagan sa iyang kaugalingong pinulongan ug dili unta matuyamok sa sayop ang atong lengguwaheng namat-ag mahayag.

-- EDGAR S. GODIN

Manila, Philippines

sa mga pahina nga angay pungkoan

GAWAS sa tagming sa iyang garay, ang iyang tingog igo na gyod untang makapakurog sa bata nga taslakan og dugdog. Kon giganahan tang mobasa sa iyang linya, mas makapabukal sa lana sa atong pagka- ungo ang iyang may awtoridad nga pagbasa sa kaugalingong mugna. Kon may butang nahabiling tinuod dinhi sa kalibotan, kon ibutang ta pananglit nga ang tanang kamatuoran usa lang diay ka bakak sa dakong balintuis sa panghitabo, lagmit ang balak ni Ric Baladjay maoy molutaw nga kataposang yamyam sa kamatuoran. Kini na unya ang bag-ong dalan sa kaluwasan ug ang mga santos mawad-an tingali sa ilang mga sumusunod, pananglit lang.

Kon magtukod tingali si Ric og simbahan, akoy iyang unang disipulo. Kon kini sala man, sayon ra sang mapasaylo. Niini, palihog pasayloa ko.

Usa lang ko kaniadto sa daghang batang kagiron nga nagbasa-basa og Bisaya sa tubaan sa merkado sa Bogo. Unya usa ka abogong hapon, napakli ko ang “Komposisyon 38” nga misantik sa akong kaikag— usa ka balak nga ambisyoso sa iyang porma ug sulod.

Bisan di pa ko kamaong manghingugmo niadtong panahona, nasayod ko nga dakong wakwak sa Katitikang Bisdak si Ric. Sa pagbubalista sa mga adlaw, giisip ko ang kaugalingon nga suwerte lang tingali nga usa sa nahimo niyang kahinabi sa daghang higayon. Kon mibaga ang kubal sa akong dunggan, mabasol ko ba ang mga takna sa among panaghinabi? Tan-awa ra ang distansiya sa Houston, Texas apan ang iyang dila, sa termino pa ni Bay Myke O., dila “nga dili gyod malutas sa sabaw sa utan-Bisaya”.

Angay pungkoan ang daghang pahina nga gihagoan ni Ric. Badlisan. Kudsan sa tinuohan sa arte ug timan-an nga ang balak niya mao ang kinatas-ang paggamit sa pulong ug kinatas-ang ambisyon sa tawhanong imahinasyon sa porma sa balak. Makaaswang ang hulagway sa iyang “wanang ug panahon sa gutlo nga daw eternidad”. Makapapusgay sa gibag-on nga nag-ali sa reyalidad tadlas sa di masukod nga uniberso nga naghatag kahiktin sa panabot sa tawo. Siya ang bersiyon sa pulong sa brutsa nilang Salvador Dali, Joan Miro kun Max Ernst ba. Ang suryal niyang imahen, modala kanimo sa sinugdanan sa buhilaman sa tawo diin hisugatan mo ang mga porma nga makita lang sa damgo. Ang pangutana nga unsa kini mamahimong kinsa ako kaniadto, sa paghulam sa panultihon ni Octavio Paz.

Kon sublion mog basa ang iyang “Enigma”, hisabtan mo ra ako. Makakurat hunahunaon nga ang labing karaan nga natago sa atong kahiladman (gisimbolohan sa gidibuhong langgam sa “Enigma” nga takulahaw milupad lapos sa bukas nga bentana) usa diay ka bag-ong kasinatian sa karon. Kita ang mga “langgam” sa atong matag usa. Buot molupad. Buot mangitag kalingkawasan sa kaugalingon. Buot “moawit sa katingalahang awit”.

Ang “Enigma” maoy usa sa labing malamposong balak-suryal nga Binisaya nga akong nabasa. Nakasabot na ko nganong kitang tawo atol sa atong pagdamgo may higayon nga molupad sa way igong katarongan. Kini modaldal kanato sa paghunahuna kon kita, sa atong halayo nga kagahapon, dili ba kaha diay mga langgam. Kini ang reyalidad luyo sa atong damgo. Sukta si Freud ug pasabton ka niya.

Ang tubag sa tanang malisod-hisabtan-niyang-balak mao ang dili pagsabot kondili ang pagbatyag. Kay sama sa gugma, kon makabatyag kita, wa na kinahanglana ang pagpasabot. Tan-awon mo lang ang mata sa imong hinigugma, makasabot ra siya. Pulong kining labaw pa sa “gihigugma ko, ikaw, pinangga”. Apan kuydawg mokompiyansa kay usahay ang nagtakoban sa kayano niyang balak, usa diay ka bangis nga balighot nga mobitik sa imong paghanduraw. Ug ayaw paabota nga hungitan ka ni Ric atol sa pagpungko mo sa iyang pahina tungod kay ang katuyoan sa iyang mga laray dili ang paghatag kahulogan sa butang ug kasinatian kondili ang pagbitad kanimo ngadto sa pribado niyang kasinatian ug kahulogan sa butang.

Sa iyang mga balak, anaa ka sa sentro sa butang. Misulod ka sa butang. Misinati ka sa butang. Ang balak niya maoy silbing sakyanan nimo pagtabok sa mas duol apan lahi nga dimensiyon sa usa ka pinasahi nga kasinatian sulod sa iyang handurawan.

Moingon ko nga siya ang bangaw nga nag-arko sa karaang Vicente Ranudo tabok sa panahon sa wa pa ang First Quarter Storm. Sa laktod, ang iyang balak mao ang transisyon sa dakong kausaban sa pamalak-Bisdak.

Mitumaw ang ngalang Ric Baladjay sa mga dekada diin ang Bisdak nga pamalak napiksan sa tulunghaang imagism ug symbolism sa Pransiya ug sa modernismo sa talay ni T.S. Eliot— sa panahon sa tulo ka ‘S’ (social sense, sound, story) ni Nyor Erning Lariosa, Mel Allego, Edfer Rigodon, Urias Almagro ug kaubanang sakop sa Albicalarivi Poetry Group— sa panahon ni Ben Maligad (nakahinumdom ko sa “wang kaik” nga balak sa naulahi ug sa gisugilon ni Junne Cañizares. nga “Ang Sugbo Di Mohilak”). Mao sad ning panahona nga miliwag ang Bisdak nga pamalak gikan sa rumbong tradisyonal, bisan tuod kon gipraktis gihapon kini sa mga pahina sa Bisaya ug uban pang patay-na-karong mga mantalaan. Gitawag nako nig “gamayng rebolusyon” tungod kay nasipong lamang kini sa gamayng sirkulo sa mga tinun-an sa Southwestern University sa Sugbo nga sagad adto magyampungad USIS Library ug sa— sa termino ni Simeon Dumdum, Jr.— mga “magbabalak sa Colon”, kanus-a nanghitabo ang makalilisang nga diskusyon sa katitikanong arte. Mao ra sad ning grupoha sa mga magbabalak ang responsable sa katukoran sa Bathalad nga karon usa na ka nagpadayong kasaysayan.

Hain si Ric niining mga panahona? Ug nganong may laing direksiyon ang iyang pamalak nga ang paglista kaniya sa maong “gamayng rebolusyon” malisod uyamot? Mao niy mga sinugatan nakong sukot niya sa matag tungab ko sa serbesa sulod sa tulo ka higayon na namong panaghugoy. Kay taliwa sa iyang pamugsay sa pamalak, wala koy nakitang lama sa “gamayng rebolusyon.” Nag-inusara siya. Usa ka magbabalak nga nagsunod og lain nga kalihokan. Hinuon, may ginaingon nga ang pagka dili radikal mao ang labing radikal nga sumbalihok.

Sama sa tigulang ungo nga mohimalad sa karaang kawa, pungkoan nato ang iyang mga pahina; tilaan nato ang iyang dila; wiwion nato ang iyang biga.

Kon gipakadak-an ni William Carlos Williams ang gagmayng mga butang (sama pananglit sa wheelbarrow, sa basag nga botelya sandig sa bungbong sa ospital), sa balak ni Ric, gitandi niya ang duha ka butang nga di angay sa pagtandi tungod kay wala man diay kalainan. Si Williams ug Ric nagsawo og susamang panabot sa yanong butang nga sabog lang unta natong ikahinagbo ug di gani angay sa pagtagad. Ug kini ang mohatod kanimo sa kasinatian sa balak sa dakong kahikugang. Makapangutana ka: nganong puniton ang butang nga gamay? Ania:

Pananglit sa balak nga “Managsama Ra”, ang gitandi niya mao ang karatchoche ug ang mangga: Kon ako sila nga katkaton, / (ug ako ra ba hinuon dughiton) / Managsama ra ang kahago / (ang kalagyo, ang mga gutlo) / Ug kusog nga akong gamiton. Apan abi mog mao ra ang dagan. Dili diay kay ang balak nanghimudlay sa naghinapos nga mga estropa: Apan adunay laing katingalahang bulak / (nga dili malawos ug mapulak) / Magpabiling lab-as ug humot sa hunahuna…

Niining balaka, walay giusab si Ric. Ang butang niyang gitandi wala mausab. Iya lang kining gitan-aw ug gihulagway sa balaknong perspektibo— sa usa ka heightened language and heightened sensibility, matod pa ni Edith L. Tiempo sa libro niyang “Six Poetry Format and the Transforming Image”.

Sa pagbasa ning balaka, matubag ang pangutana sa batan-ong buot magkat-on kon angay bang may lohika ang balak. Matikdan nato nga ang lohika sa balak mao ra sab ang kaugalingong premise nga gitandayan niini kay ania dinhi ang kinuptanay sa iyang metapora aron mahiusa ang usa ka hipno nga balak. Hugot kong nagtuo nga ang balak independente sa nanghitabo sa gawas kay mas partikular man ang magbabalak sa nanghitabo sa iyang kahiladman. Ang nagdugtong lang sa balak ngadto sa gawas mao ang pagkatawhanon sa magbabalak. Sanglit tawo ang nagbasa, may higayon nga makahangad sa langit sa managsama nga kasinatian. Ang lohika sa balak mao ang gihuptan niining sulodnong mga kamatuoran— ang dupot niining perspektibo— ang bag-o niining kasinatian.

Ang pormulang sambog ni Ric sa “Managsama Ra” namatikdan ko sab sa iyang “Pakigdula Sa Akong Bathala”. Niining naulahi, ang balak miabli sa lunsayng mitolohikal ug metapisikal nga dimensiyon diin ang tawo maoy miatake sa iyang Bathala ug ang kawalaan gihimo lamang usa ka natad-dulaanan. Ug dinhi magsugod ang usa ka “dakong gubat sa tawo batok sa iyang Bathala”— tema sa arte nga nagpahigwaos sa daghang alagad sa dagang. Mahimong tan-awon kining balaka nga usa ka argumento ni Ric sa atong pagka walay mahimo batok sa gahom sa Bathala. Ang karaang hulag sa pamulong sa “apdo” nahimong bag-o sa kabatid ni Ric. Gani, wala man niya usba ang biblikal niining kahulogan (kadtong pagpainom kang Kristo og apdo didto sa Kalbaryo). Apan sama sa “Managsama Ra”, gipataas lang niya ang pulong ug giinterpretar isip “balos sa tawo” sa kagamhanan sa Bathala sa dihang nakita nga wala na kiniy mahimo nga nagbitay sa krus! Giinterpretar ni Ric nga ang dugdog, kilat, ug bisan unsa nga puwersa sa kalikopan maoy armas sa Bathala niining Dakong Gubat. Apan bantayi nga giisip lang niya kining gubata nga usa ka “pakigdula” nga sa tanang higayon maoy makapahunahuna kanato nganong sakiton kita sa atong Bathala ug nganong miabot kadtong higayon nga ang Bathala gibitay sab sa tawo sa krus.

Niining duha ka balak, nakita nato ang usa ka simbolistang Ric Baladjay. Kining duha ka balak naghimog karera sa ilang kaugalingon nga nagsandig sa tidlom sa mga simbolo— simbolo nga naghiusa ug naumol ngadto sa usa ka makalilisang unos nga andam motay-og sa atong mga pagbati nga sa makausa pa nahimong kabahin sa tinakdoan sa matag linya sa bungat ni Ric.

Gawas sa balak nga “Liso”, wala na koy nabasahan niyang balak nga dunay political undertones. Kining balaka gani, wala man magtukbil sa hardcore politics kondili ang pribado man lang gihapong panahom ni Ric sa kasaysayang Bisaya. Mora siyag natulog (kun nagpatulog-tulog ba kaha) sa mga nanghitabo sa kapaitan atol sa pagpakanaog sa Balaod Militar, sa EDSA Revolution sa dekada 80, ug sa bisan unsang politikal nga kaguliyang sa nasod ug kalibotan. Wala siya matandog. Gani sa “Liso”, nagtakoban lamang sa subliminal nga bayhon ang iyang pagpakabana sa politikanhong kahimtang nga nasugamakan sa kaliwat ug arteng Bisaya. Agig pamatuod sa lahi nga dalan sa iyang balak, kon utingkayon ang kasaysayan sa pamalak-Bisdak ning panahona, halos mahikap nato ang kinumo sa mga magbabalak nga nanagsinggit og kausaban. Wala kalikayi sa mga magbabalak-Bisdak ang pag-apil sa politikanhong hilisgotan. Gawas lang kang Ric.
Oo, gawas lang tingali kang Ric kay siya nagpabiling pribado— butang nga maoy nagpalahi kaniya sa iyang kakontemporaryo.

Karon natataw na nato: si Ric Baladjay dili ang langgam nga nagtangag og olibo sa kausaban sa isyung katilingbanon kondili usa ka magbabalak sa “arte ug tungod sa arte lamang” (art for art sake). Masabot ko nga nangita siya sa kinatas-ang porma sa arte sa pamalak, sa katahoman sa pamalak. Ug sa matag balak niya, maaninaw nato ang kinatas-an niyang espiritu sa pagmugna, ang tinguha sa pagdunggo og laing mga baybayon aron iugbok ang matang sa bandila nga iyang ikahimuot. Pamatuod niini, tipik sa iyang balak nga nag-ulohan og “Dali” nagkanayon: Ug ako nga magbabalak nasayod: / Dili tanang arte matahom… / Dili tanang matahom arte…!

Busa lantawon nato ang iyang balak dili sa perspektibo sa politika kondili sa estetika. Siya ang magbabalak nga unibersal sa sensibilidad nga Bisaya, way duda.

Atong maaninaw nga gitan-aw niya ang balak dili ingon nga lutsanan sa iyang mga interes kon dili isip dalan sa kinabuhi. Masabtan nato, base sa kolektibong persepsiyon sa agi sa iyang tinta, nga dili mahinungdanon nga may katungdanan ang magbabalak. Ang magbabalak, mobalak kay siya nakabaton og balaang gasa sa pagmugna. Kon makalingaw, maayo. Kon dili, di angay igsapayan. Bahala nag pila ray nahimuot basta kay ang katuyoan sa pagmugna mao ang pagkab-ot sa kinatas-ang kahamtong sa arte. Kon sayop siya o husto, walay makahukom. Sa atubangan sa kasaysayan, dili kita makapanghimakak.

Misuway kog panday og pipila ka linya iyawat makadugang sa kasaysayan sa pamalak-Bisaya. Apan sa matag higayon nga mobukad akong atay kay nagtuo kong nahuptan ko na ang tinuod nga patik sa usa ka magbabalak, daw ibalik ko pagpusdak ni Ric Baladjay sa yuta; daw madunggan ko ang iyang tingog nga magkanayon: usa ka lang sa mapangahasong mga alibangbang niining akong tanaman. Usa niining mga balaka nga hagit nakong matupngan mao ang “Musa sa Kagabhion”. Ang mahikanhong mga balak-liriko “Kubla Khan” ni Samuel Taylor Coleridge ug “Ode to a Nightingale” ni John Keats mokalit lag pangiyugpos sa akong panabot matag balik-basa ko ning mga linyaha: "Bughaw ang langit nga namulak sa bituon, / Puting balas gihagkan sa balod magiktanon; / Takdol ang Bulan sa saming dagat miamag, / Ang palibot naligo sa talagsaong kahayag! / Mipaso kang nagkugos sa lirang bulawan, / Nagsul-ob sa mga sandalyas sa hangin; / Nagsalib-ay sa tam-is, mananoyng mga nota. / Sa agtang gipurong mong sulawng kabugason, / Imong gisaling-ay ang bangawng mabulokon: / Ang buhok mong pinadunghay daw maitom sapa / Kansang bugway sa silaw ug timog gidulaan.":

Kinsa ang musa? Nganong taliwa sa iyang katahom, nagrayna lamang siya sa kagabhion? Nganong gipanag-ing ang iyang buhok sa itom nga sapa? May itom ba nga sapa? Ug uban pa… ug uban pang pangutana nga makalilibog uyamot.

Ang musa dinhi anaa sa kinatas-ang katahoman, ang katahoman nga suod sa kaliyongan. Mahimong maghunahuna ta nga mao kini ang lintunganay sa iyang katakos ingon nga magbabalak— ang kinatas-ang bungat sa inat sa iyang arte. Lagmit misobra ang akong kasubhetibo sa mga mugna ni Ric. Apan unsay akong mahimo?

Kon may mangutana kinsa si Ric Baladjay, tubagon ko siya sa pangataposan sa “Komposisyon 38”: “Nag-awit / Sa / Hilom / Nga / Berso / Ug / Nakatugaw / Sa / Nahitagpilaw / Nga / Uniberso…”

Ang pahina angay gayong paklion sa tudlong mahigugmaon. (Bisaya, 9 Hulyo 2008)


-- OMAR KHALID
Medellin, Cebu, Philippines

madyong

(Unang Ganti Sa Tigi sa Sinulatay 2008, Bathalad-Mindanao)

NAGSIGEG kidhat nako si Longlong samtang nagladlad siya sa panaptong hapin sa madyongan. Sa hunahuna nako, sakto gyod ron, sakto ron sa kinaunahan namong panagkita ni Belen sukad sa pila na ka tuig nakong pagbiya sa Bogo. Wa nuon nako maklaro kon unsa na gyod rong orasa pero ang taliwtiwng anino sa dakong balay ni anhing Dadong dela Viña sa atbang misugod nag saylo sa balisbisan sa Snug Tailoring nga estambayanan namong Longlong, Unggot, Genghis Khan, ug Yayong adtong panahong nangeskuyla, estambay pa mis CRMC og balig unom ka tuig nga way gradweyt-gradweyt. Anhi mi dinhi magsigeg panitsit sa guwapa, pigtiw og linaktang mga estudyante sa St. Paul, NCC, ug FRVMFC. O di gani, anhi mi manghingi sa mga mangagi para lang god inom-inom, ginagmay, singko-singko ba samtang maminaw og sawns sa kaset ni Longlong nga puyra buyag, morag lata sa sardinas ang tinaguktok, lugos intawon mahilwas ang kiat nga mga kanta nga maoy hilig namo niadto. Kon medyo may karga na, puyde nang mosulod sa klase o kon dili ba, magkalingawg pamaregla adtong dili mamigay sa dakong planggana nga iatang namo sa karsada.

“Tsoy, imo rong panahon. Ayg hadlok-hadlok kay sakto na nas isog ang kontra,” hunghong ni Longlong nga miputol sa akong paghandom sa nangagi. Ang iyang mata didto magtan-aw sa babayeng nagdangadanga sa among nahimutangan. Si Belen ang iyang gipasabot sa ‘kontra’. Ang tinuod, nahibawo si Longlong sa among mga kabuang niadto sa mga babaye.

Gitimbaya ni Longlong ang babaye. Si Belen diay! Gitan-aw nakos Belen nga maoy unang milingkod sa monoblock nga lingkoranan; mikuhag sigarilyo ug nagpabuhot-buhot sa aso. Haskang layoa ra sa Belen karon ug sa Belen nga kataposang narehistro sa akong hunahuna! Dili na kini ang Belen nga akong nakita kaniadto. Paskan! Kawa ko magdahom. Kayasa bayhana lagi! Mubo na ron kaayog sayal ning bayhana ug ang liab sa dughan morag makapaso sa akong panan-aw. Ang iyang wait morag simod sa katambak nga kuha sa mamasolay sa lawis sa Pulambato. Seksi lang hinuon gihapon siya, pero morag mitambok og gamay kay morag naa na may bilbil sa iyang hawak nga way kalahian sa salbabidang gipahuot. Malisyoso kaayo ang akong hunahuna samtang nagtan-aw sa dako, lingin, nagtabyog-tabyog niyang ariyos nga maoy nakasabal sa linginon niyang nawong.

Wa man gyod unta koy plano nga mohapit dinhi sa karaan namong bording haws, sukad sa ambot pila na ron ka tuig sukad ko magtrabahog ginagmay sa Manila. Ang di lang nako malimtan nga unom ko ka tuig nga “inmate” sad ining balaya— unom ka tuig nga nagtagik sa libo ka libong kaagi sa kabatan-on— unom ka tuig sa nangapanas nang kasinatian. Apan sa pag-abot nako ganiha sa Rough Riders Terminal sa Bogo (nga maoy hapitanan sa tanang bus nga gikan sa siyudad sa Cebu sa di pa molahos sa Daanbantayan diin maagian ang among Sento Otso), nakit-an man nuon kong Longlong nga namasahero, kinsa, segun sa iyang sulti, nabut-an diayg kalit dihang nakaasawag malditang empleyada sa munisipyo nga nagserbisyo panahon pang Mayor Reynaldo Dy hangtod karon nga si Undo Tining Martinez nay mayor. Gihawiran kos buang. Por old tayms seyk kuno. Sa among kinomostahay, miingon ang kuwanggol nga nagdrayb-drayb na lang siya ining karaan sad nga tsapi nga gitangkilag saydkar; ang gipalit niyang kuwarta gikan sa GSIS loan sa iyang waswet ug nga pinalit sad kuno niya sa talyer ni Tonying Pabillon. Nia lang gihapon kuno sila magpuyo, nangabang uban sa iyang asawa sa silong sa bording haws namong karaan kay giisip man siya ni Nang Nene nga “permanent inmate” dinhi. Wa pa kuno silay anak kay morag usa nila dunay deperensiya, morag ang komander man kaha to niyay us-os og matris. Si Genghis Khan, matod niya, nadunggaban kuno adtong pistas San Remegio, anak kunog polis ang nagbira ug patay na dihang gidalas Verallo Hospital (nga sa pagsulti niya niini nakapanguros kog pino kay kadto gyod nuong tawhana isogon gyod nuon kay siya god kuno si Genghis Khan, ang sikat nga “The Great Mongolian Conqueror”); si Unggot sinaligan na sa panagatan ni Junior Jusay; si Yayong mitipon nilag puyo ug maoy tiglawog sa ilang baboy (nga nasentensiyahan na para pistas Mayo), way suweldo-suweldo kay sugot man lang sad kunong amaw basta libre las pakals.

Tinud-anay gyod unta ang akong pamalibad “sunod na lang god, Long, kay kapoy kaayng biyahe lagi, bidang bataa, uy” apan tinud-anay sad ang pagpadiskargas hanggaw sa akong bagahe “ada, hapit god una ta kay naay nangita nimo, sus, namun-o na ra ba to, sige na god, mora mangkag aders na ron”. Hadlok sad tong konduktor kay karaan god ning mamareglahay si Longlong, nag-ayog masuyakan ang ligid sa ilang trak. Iya lang kuno kong ihatod sa iyang tsapi kon pananglit wa nay biyahe para Maya-Bagay-Daanbantayan ug siya sad kunoy modirehir sa pelikulang bakak aron makatuo si Tatay ug Nanay kon diin ra ko malangan. Gawas pa, morag nagpaanod na lang sad ko sa bul-og sa iyang panggalgal dihang nalitok niya ang ngalan laging Belen nga sige kunog pang-regards nako.

Gawas lang tingali nga naibanan ang mga bugoy tungod kay nagkabuwag lagi ang among grupo, ang Bogo mao lang gihapon, matod niya. Sa akong tan-aw, wa masayop si Longlong. Bisan nasemento na ang kaniadto dakal-dakalong dalan paingon sa Nailon, Banban, Taytayan, Gairan, Pandan, apan sa tan-aw nako mao lang gyod gihapon ang dapit. Sa akong paminaw, mora kog nahibalik sa kagahapon. Layo na kaayo ang kaniadto nga natambakan na sa daghang katuigan apan gidala-dala sa karon ang karaang pamatasan sa mga tawo sa Bogo kay ang ilang pahiyom ug tinagdan pasiuyon lang gihapon sa kakaraanan.

Si Yayong, morag yabagon lang gihapon sa akong tan-aw kay nabigok man gyod niya ang akong Levis 501, orig ra ba gyod to, nga para ra ba unta tong Tatay. Naibanan lag pipila ka uhas sa lampirong ang bentana sa among bording haws. Ang mga babayeng binatonan nga kanunayng maglubo og mais sa nataran nilang anhing Dadong dela Viña sa atbang naa lang gihapon; karon medyo gurang-gurang na. Dinha lang gihapon ang karaang karatula sa promo kaniadto sa Jaz Cola (morag mitokar god sa akong hunahuna ang karaang komersiyal sa DyHP bahin sa promo sa Jaz Cola human sa dramang tambag-tambag ni Doktora Lourdes Libres-Rosaroso— “Kini Ang Akong Suliran”), nagtapot lang gihapon sa bungbong sa tulutindahan ni Nang Nene nga sagad sa mga kustomer, ang nag-abang ra pod niya. Si Nang Nene nuon wa na kaayo kaila nako. Apan sa dihang giingnan ni Longlong nga si Butsoy ang iyang kauban, kadtong “inmate” nga nasakpan kausa nga nanglili sa kisame sa mga babayeng taga Masbate— kadtong border nga kanunayng nagpasiugda sa mga kabuang, nakaingon ang tigulang og “sarang nimong bataa ka, maayo kay morag but-an na ka rong tan-awon”. Sarang nakagakos diri nako sa biyudang tigulang nga morag naamnesya kay wa na man makahinumdom nga wa ko kaabang sa kataposang buwan sa dayon na nakong ka-expelled.

Ang dayok, guso, barbekyu nga maoy akong girekwes kang Longlong nga isuwa namo sa panihapon… ang puso nga inalimango… ang mga eskina ug tunob nga nahipos sa panahon nga among gipanghisgotan linamasan sa among way tihik-tihik, burara nga kinataw-anay— tanan, tanan— samtang mi nangaon, walay kausaban. Nakapanug-ab kog iya sa milyonaryo kay sa akong paminaw, di lang ang kalami sa panihapon ang akong natagamtaman kondili hasta na ang mga kasinatian nga nagdulot og sakit-hapdos nga panghitabo sa katuigan sa pamagdoy-bagdoy.
Apan ang unang mosulod sa akong alimpatakan basta makahunahuna nag Bogo, si Belen gyod. Sama ini lagi karon nga, sa wa damhang panahon, ako siyang gikahibalag.

Ang wa lang nako hisabti: nganong mora na man intawog nataga-Kamagayan ang hitsura ni Belen nga adto laging klasmeyt pa mi, maisip nang bagis ang lalaking makatapad niya. Dean’s lister god ug sikat kaayo sa pederasyon sa mga brayt sa CRMC. Naas library ang nawong nga morag libro ang ipamahaw, ipaniudto ug ipanihapon. Kanang ihatod-hatod nako siya niadto sa ilahang balay sa Sto. Rosario duol ras ilang Kapitan Ombo Terado (nga pila lang sab ka bloke gikan dinhi sa karaang bording haws), di man gyod mosugot nga magtapad mig lakaw, angtad gyod. Hain ra kahang baybayona niya ikapaanod ang pangandoy nga mahimong maestra, no? nakapangutana kos hilom samtang sigeng pupasiplat niya. Liboga ko na man nuon ining kalakiha kay di man ko motuo sa giasoy ni Longlong ganiha; hugot akong pagtuo nga di ingon ana kamabaw ang panabot ni Belen.

Ambot unsay nakaingon nga wa man ko sugta sa buang adtong mga panahona, bata-bata pa sad ko adto, guwapo-guwapo pa sad. Hangtod na lang nuon nga nawala kos CRMC (diin gikalipay kaayo sa mga maestra kay wa na may manghulog ngadtos ubos sa inatimang mga tanom ni Mrs. Paclipan didtos ikalimang andana; wa nay mamandal sa mga hagdanan, kasilyas, mga bangko, bungbong). Wa ko niya sugta kay bugoy kuno ko, way klaro sa klase. Kon tan-awon sa perspektibo sa kadaghanan, wa sad sila masayop sa ilang pagtan-aw nako. Langasan ko sa klase ug ingon sa way kataposan ang mga pangutana. Miingon si Genghis Khan nga gusto sa eskuylahan nga magpasanay og mga tawong morag periko nga maayong motabi pero wa kasabot sa ilang gitabi. Di gusto ang eskuylahan nga magbasa-basa kag eskandaloso nga mga basahon kay gipaeskuyla mo sa inyong mga parents to become good citizens of our republic. Pastilan, kaming grupoha, mao man say paborito ang mga sinulat nilang Allen Ginsberg, Charles Baudelaire, ni Friedrich Nietzshe, Nikos Kazantzakis, James Joyce, D.H. Lawrence ug unsa na lang kadtong among ampay, nga, ambot nganong kontra man sa CRMC. Maong pilde ko sa eskuylahan, pilde pod ko sa gugma ni Belen. Kamatuoran: dul-an sa baynte akong bak sabdyek ug na-expelled pa gyod.

Nahinumdoman ko pa kon kapila nako lantugia si Belen bahin sa bisan unsang butang. Abi nakog mao toy makahatag nakog puntos sa iyang dughan kay makaingon man unta siya, sa akong pagtuo, nga brayt sad ko parehas niya. Na, mao man diay hinuoy nakaingon nga iitsa puyra kos buang.

Wa na kaayo nako mahinumdomi ang uban pang detalye sa mga balita nga gihinubay ni Longlong kay, gawas nga dili mabangbang ang kakusog sa andar sa way oberhol-oberhol niyang tsapi (nga ang tingog morag nakapalugpad sa akong atuli), nalingaw sad ko sa karaang mga talan-awon nga among nalabyan nga maoy duyan kaniadto sa akong kabatan-on: ang menteryos Insek nga nadalhan nakog babaye kausa, ang haloblakan nga akong gitagoan kaniadto dihang ang among grupo nakabagat sa mga haring-gangis sa Sudlonon, ang galingan ni Retuerto nga kawatanan namog sako nga itampaling ra sad namog baligya sa Taling’s Junkshop, ang hardwer ni Sengkee nga sa akong tan-aw mug-ot lang gihapon ang mga tindera, ang mga barungbarong sa Pedro’s Compound (nga matod ni Longlong, tiguwang na kuno kaayos Pedro ug masakiton na ug tagsa na lang kaayong mamilok; kon molingi mora na kunog robot nga tayaon), ang kawayanan sa Cantecson nga butanganan kaniadtos sawnds ni Awing nga tambayanan pod namo usahay labi nag magparekord mi niyag bag-ong kanta sa Guns, Aerosmith, Megadeth, Razorback, The Teeth, Nirvana, Red Hot Chili Peppers o unsa pa tong mga dark myusik nga among magustohan kay wa pa man toy uso ang CD, MP3, MP4, ug iPod sa una.

Apan sa dihang iyang gisulti ang kinadak-ang kasayoran bahin sa pagka tawo ni Belen, sa akong paminaw, daw nawala ang morag buyog nga tingog sa iyang tsapi, tin-aw na kaayo, tin-aw... Ang kasayoran, mao ni: Dihang nagpraktis titseng na kunos Belen sa Pandan Elementary, nakauyab man kaha kuno nig engineer unya gipamabdosan. Wa sad papasoha sa adlaw sa gradwesyon kay miingon man ang dako-dako sa CRMC nga makadaot kuno sa reputasyon sa eskuylahan. Sa termino ni Longlong, igo lang kunong gikalibangan si Belen kay sa dihang miabot ang adlaw sa ilang kasal, mitungha man kuno ang asawa sa engineer (kay asawahan man diay kunong buang) ug gitagawtawan man kaha kuno si Belen nga “baga kag nawong bayhana ka, mangingilog kag bana, wa uroy mangatol imong bidong dihang gi-jerjer kas bana nakong uwagan”. Mao tong gibugto ang kasal kay taga Asturias ra ba kuno tong asawa unya nahadlok man ang mga ginikanan ni Belen kay unyag rebelde tog kaliwat kay Asturias god, duol ras Balamban nga gidungog nga kota sa Vicente Padayao Command. Ulawa kuno ni Belen ug ambot pila kaha kuno ka bulan nga wa nila igkita. Dugay kaayong nahibaw-an nga mitago diay didtos iyang Lola nga taga Opon. Didto ra tingali kuno manganak. May taga Bogo nga nakaadtog kausa sa Kamagayan ug sa pagpauli na niini, maoy nanulti nga tua na kuno “magmaestra” si Belen sa Kamagayan. Ug dihang mipauli kuno sa Bogo, palaban na lagi kaayo. Sulti pang Longlong, misaylo pa kunos yanong pagka maestra si Belen, doktorada na gyod. Sa Kamagayan lang nuon.

Sa pilmero, suko kuno kaayo ang iyang Mama ug Papa kay wa god sa ilang kaliwat ang “aninipot, pulay lubot”. Gihuboan bitaw na sa iyang Papa aron lang gyod unta maulaw, sus, bilanggotana! migara man hinuon kunong panuway. Nagdagan-dagan kunos tibuok lungsod nga way sinina. Nagsige kunog singgit og “hala, diri na mong tanang mga uwagan! Linya na mo diri kay open por bisnes na ko! Akong Papa maoy naghimo sa ribbon-cutting ceremony. Ug kay karon pa man ko mag-abli, libre ang tanang kostumer, pirs kam pirs serb!”

Labihan kunong ulawa sa tanang kaliwat ni Belen. Naulawan sad og gamay ang CRMC kay bantogan god ning eskuylahana nga gigikanan sa kinabraytang mga maestra. Gipasagdan na lang sad sa iyang mga ginikanan si Belen. Misulti kuno ang mga hingaon og kinilo sa Bogo— mga bugoy, drayber, mga biyudo— nga adto kuno sila mag-estambayan sa Demiar Beach magabii kay adto man kuno pirmeng mangrampa si Belen. Patabang kunog lima, unom, pito. Tagaan lang kunog ihap-ihap sa mga bawod nga mangasaag sa putiong baybayon sa Demiar. Ang mga ginikanan sad nga dunay anak nga bayong-bayong, way kompiyansa kay mahadlok man sila nga si Belen ang “makabunyag”. Si Konsehal Dading Flores buot na gyod untang magpasaka og espesyal nga balaodon sa munisipyo tungod sa hangyo sa mga ginikanan. Bahin kunog bagansiya pero, matod ni Longlong, klaro kaayong si Belen ang gitarget. Apan tsikboy man sad kaniadto si Konsehal Dading (nga nahunong lang dihang nasakit og grabe-grabe, dili na siya makaihi gawas kon iyang inat-inaton ang iyahang lagay, sakit sa babaye), iya lang gitando-tando ang mga ginikanan nga “lisod lagi na, Nang, kay naa na may balaod ang nasyonal goberment ana, aw, suwayan lang nato kong puyde ba”. Miubay-ubay sad ang mga magtiayon nga nagkabulag tungod sa pangabubho. Kanunay na god kunong sapot-sapoton si Judge Villena kay puol kuno kon mao rang kasoha ang sigehag husay. Mikunhod sad ang nagpaenrol sa CRMC kay moingon man tong ubang ginikanan nga “aah, unsa ba nang eskuylahana nga maburikat man atong anak dinha”. Imbes nga ang Bogo nabantog lagi unta to nga “The Cleanest and Greenest Municipality in the Philippines”, matod pang Longlong, lahi na kunoy na-clean ug lahi na sad kunoy na-green. Init kunos panan-aw si Belen sa taga Bogo nga konserbatibog panabot. Ang wali ni Padre Figues kanunayng bahin sa “unodnong pagkadakin-as”. Pero para sa uban, si Belen hulog sa langit kay kana pa bay dayohon sa Kamagayan nga “nia na god ning grasya, kana pa bay pletehan nimog siyudad nga nia na god ni”.

Dugang pang Longlong, magsige kunog pangregards nakong bayhana kanang maatlan nga makasakay sa iyang tsapi kon mamuwaw siyag pamasahero. Mipakapin pa ang kagwang sa karaang panultihon nga ang nahitabo kuno ni Belen maoy pagaingnon nga “sa tantong pamili, sa pinilian pauli”. Naka-“tawon sab” ko, uy, sa gidangatan sa akong pirs lab.

Wa kaayo ko mahibawo sa maong mga balita kay, sukad lang nga nakatrabaho kog ginagmay sa Manila, di ko interesado sa mga balita nga gikan sa Bogo. Tungod tingali sa sakit laging kasinatian sa gugma (wa na lang ang kapakyasan sa pag-eskuyla), di na ko gustong mobalik pa sa dalan sa kagahapon.

NAHAIGKING ko dihang gibuksan ni Longlong ang gubaong kaset dungan ang pagpukpok, pagkulata, pagdakol… nga lamasan niyag pameste, panginatay, pangolera. Kining kaseta, sukad pa niadto, DyCM, DyHP ug Bantay Radyo ra gyoy madaog-daog maong amo lang dayong paum-omon og teyp.

“Matay bitaw ning kaseta, Tsoy, kadaghan na gyod ni ibalibag ni Gina kay samokan lagi siya, mora kunog myuseyom among kuwarto kon naa ni. Naa na god kuno miy bag-ong component, haytik, de remot, ug mas lagubo og tugtog. Pero, sus, ako gyod ning balikog punit, uy, gikang maglangoy-langoy sa kanal kay kon naa ning kaseta, mahinumdom man kos atong mga kabuang niadto. Mao ning nia na lang nako ni ipaadap sa tindahang Nang Nene,” ni Longlong nga nagpatutalikid sa kaset aron makuha ang ayon nga puwesto.

Nabati dayon nako ang hawot, akostikong tugtog-Bisrock sa Missing Felimon sa kantang “Suroy-suroy” nga namugos pagkulikot sa tamaran ug naghimbay-himbayng kagabhion nga usahay matabonan sa nagbagrong nga mga traysikol ug tsapi nga naghatod-kuha sa nagabhiang mga mangomprahay ngadto-nganhi sa Bag-ong Karbon. Ipaagi lang og lakbay-lakbay, patid, labay-labay… sa lata nga gamay. Ang mga kahilayan nga milumay, kang Dodong ug Inday. Luyo unya sa atong katawa, tan-awon ta og may kalipay ba…

Paggawas ni Longlong, iyang gipadali, gisinggitan si Yayong nga didto pa sa luyo, nagpasaw sa baboy. Giirog namo ang lamesa simpig sa balisbisan sa tindahan ni Nang Nene ug gisugdan ang dula. Nagpaabli ko sa tigulang og usa ka Mucho. Gitagay dayon ni Yayong.

Mikagilkil ang mga pitsas sa lamesa. Dinha si Belen sa akong walang kilid, tapad mi. Nag-atbang mi si Longlong, tapad silang Yayong. Ang tinuod, dili kaayo ko hanas ining madyong apan ambot unsang matanga sa bakukang ang misulod sa akong ulo nga nia man, nakigsakbang man nuon kos mga hanas na tingali kaayo. Nga unta, tua na ko ros amoa ug nakapahulay na. Nakadula lang ko ini adtong namilar mi pagkamatay sa tagtukod sa CRMC, Dr. Victor Lepiten, Sr., adtong dugay nang katuigan diin napulos lagi badlis sa lipstik ang akong nawong. Sa baraha nuon, unggoy-unggoy, puyde pa. Aw, ambot lang kahas Belen.

Wa na maghisgot si Belen sa nanghitabo sa kagahapon— sa among kagahapon. Gipasaniban ko siyag pangutana kon kanus-a lang siya nakaantigo ining dulaa nga libro ra man kaniadto ang kanunay niyang dala. Buot kong siya ang maghinubay sa gidangatan sa iyang kinabuhi.
“Di matag-an ang kinabuhi, Tsoy. Lingin ang kalibotan. Kinahanglan sad diayng maantigo kang modula— modula sa kinabuhi.” Naguba ang mineyk-apan niyang nawong sa pugos nga pahiyom. Morag mihapdos ang akong dughan sa may pagka uga, hiniwa-hiwa niyang katawa. Nasingo ko ang baratohon niyang pahumot. Gisenyasan nako si Nang Nene alang sa laing Mucho.

Nabatyagan ko ang sindol sa tiil ni Longlong. Unya mikihat ang buang nako. Nakasabot ko sa gisulti sa iyang mata. Bira na!

Gipatuyok ko ang duha ka dayis ug misayaw-sayaw kini taliwa sa utrabis nga kamada sa pitsas. Singko. Bisan dili hanas, gipaigot nakog hinol. Gidakdak nako nga pinahayang sa hinapinan nga lamesa. Singko bolas. Kini ang dyoker. Ako kining gipatong sa kinamadang pitsas. Mituyok ang binunotay. Milagatak ang mga pitsas nga akong nabunot dihang gipaod ko sa barandilyadong tampi sa lamesa. Maayo ang akong baraha: upat ka tre estik, eskalira, may pipila ka butaw apan kon makabunot lag dyoker, timbog na! Mibunot na man ko, pinaigot, ug gilain ang hitsas na nga laray.

“Bitaw, Len, mao gyod tingali nang kinabuhi, no. Matod sa sugilanon nga akong nabasahan kaniadto, ambot kang kinsa to, no wan wins in war kuno.” Unya mipalain ko: “Mora lang bayag bag-o lang ta dinhi ining dapita no? Kanus-a ra god to?”

Apan imbes mokagat, mipaalibagbag man nuon ang maldita. “Kanus-as imong mata. Ing-ana ra lagi nang kinabuhi, Tsoy, magtuyok-tuyok lang ta. Sama god ining dula nato, madyong. O, yeesh… madyong sad ning kinabuhi, uy.” Midagkot siyag sigarilyo ug mipadayon. “Sakto bitawng way midaog sa gera apan klaro man kaayo nga gubat ning kinabuhi.” Milantaw siya sa nagpirat-pirat, kapundirong mercury light nga gitakin sa nagtuhirig nga poste sa atbang; morag nakakitag blangkong salida gikan sa halayo na kaayong kagahapon. “Mosukol ta sa atong tagsa-tagsang gubat, Tsoy. Ug di ko mapilde ini, segurado ko ana. Yatis na nuon kon mapilde.”

Naka-chow ko sa gilabay ni Yayong apan didto ang akong atensiyon sa tag-as, kinolorang kuko ni Belen nga maritmohong mikupay dayon sa nagkalandrakas nga pitsas. Sa akong pamatyag, dili ang pitsas maoy iyang gikupay kondili ang nagkalandrakas niyang kinabuhi. Apan bisan pa niini, ambot diin siya manguhag kaisog nga sa lakaw sa iyang sinultihan, wa man siyay pagkapukan.
Wa kaayo ko mahimutang dihang nasaghiran sa akong tiil sa ilawom sa lamesa ang iyang paa nga naghinambid. “Sus, mahimo man sad, Len, ba nga magsugod tang tanan og bag-ong kinabuhi. Ako bitaw, di na man ko ron bugoy, Len.”

Gidawat niya ang tagay gikan kang Yayong. Ug human makainom, miyupyop sa sigarilyo. “Kanus-a lang ka mapari, Tsoy? Kanunayng bag-o ang kinabuhi, Tsoy, kay bunga lang ta sa ilusyon sa Diyos. Gidula-dulaan lang ta niya. Lingaw seguro kaayo siyang nagtan-aw nato. Morag iya lang tang gi—” Wa niya matiwas ang buot isulti kay nasud-ipan siya sa aso. Imbes mopadayon, mibuhi hinuon siyag lanog kaayong katawa. Hasta ang pandungog sa akong kalag natugkad sa katalinis sa pait niyang kahimuot. “Way nag-una nato, Tsoy, wa say naulhi. Kitang tanan motuyok ra sa parehas nga kinabuhi. Ang kinabuhi ron nato, sa atong edad, dili na panahon sa hinilakay, uy. Wa nay luna sa hinilakay ang Bogo. Ang Sugbo dili na lugar ni Rosas Pandan. Aw, naa pa ba roy drama-drama sa radyo? Ang Kamagayan gani, di na dapit sa makapahilak nga sugilanon. Kapoy na sad kaayo nang hilak-hilak, uy.”

Nahinulong ko. Seguro, mao ning matanga sa mga tawo ang di gyod mapukan. Bisan sa mahuyang nga dapit, may mga tawo diay nga di gyod mapakyas ang diwa.

“Kapin kos tuig nga nagbagdoy-bagdoy sa Kamagayan. Pero amaw laging kinabuhi. Di ba gitamay sa uban ang Kamagayan? Apan pangutan-ang kigol sa tanang lalaki…? Gikubalan akong bugan sa daghang lalaki sa lainlaing pamayhon sa kinabuhi nga mopahungaw sa ilang kauwagan.”
Nahikatawa si Yayong. “Ah, grabeha sad nimog baba, Belen, uy. Basa pa mas lubot sa himungaang napus-an. O, ako ning tagay, ha?” Ug giyarok niya ang baso, way tunga-tunga.
“Nginga na man moinom ning Yayong, no?” buyag ni Longlong. “Mora mag itik nga buta.” Nanghuy-ab siya. “Bi, tagayi ko, Yong, bi?”

Giwitik ni Belen ang nagkayong upos sa sigarilyo ngadto sa karsada; ang sigarilyo morag kometa sa pangindahay nga mibadlis sa kagabhion. Midagkot na man siyag lain. Miyupyop. Ug ambot diin niya ibutang ang aso nga wa man siyay gibuga. “Maot lang ang uban… wa sila masayod nga lingin ang kalibotan. Lingin, Tsoy, lingin…” Mikatawa na man siya nga wa magtan-aw nako.
Miabot ang asawa ni Longlong. Suko kaayo kini nganong nanapit kunog burikat. Makabuwisit kuno sa panginabuhi ang mga babayeng gaan og lubot. Iyang gipabati-bati si Belen. Apan morag patay na ang pagbati ni Belen; morag gipatay sa iyang kasinatian. Nagsige nuon kinig katawa. Nag-ilogay og sulod sa akong pandungog ang tagawtaw sa asawa ni Longlong, ang katawa ni Belen, ang kinagilkil sa mga pitsas, ang hunghong sa nagdukang kagabhion. Apan way kasuko si Belen, way mahay, wala. Gisigehan nuon niyag sugnod ang asawa ni Longlong. “Adaaa, Gina, parehas ra tang tanang babaye nga himoon lang kiyoranan sa mga lalaki. Aw, tinuod, naa kay bana pero unsa bay nakalahi nga parehas ra man sad tang duha nga magabii himoong hungawanan sa kauwagan sa mga lalaki.”

Miulbo og samot ang kasuko sa asawa ni Longlong. “Animal kang bayhana ka. Nia ka kay manental ka na sad sa mga lalaki. Hala, didto ka sa gawas ug ayawg apil-apila ning akong bana sa imong kauwagan.” Miduol ang asawa ni Longlong ug gitudlo-tudlo ang nawong ni Belen. Maayo gani kay gibabagan ni Yayong. Apan wa gyod magpakitag pagsukol si Belen. Sige lang gihapon siyag katawa nga wa matandog sa dapit sa iyang panghunahuna nga di maabot sa panudya sa kalibotan.

Sa akong tan-aw, morag dili na kuwadrado ang pitsas sa madyong. Ambot. Tungod tingali sa among nainom. Ang tanang butang nga akong nakita morag pulos na lingin. Nagbanda-banda sa akong lingin nga kaisipan ang lingin nga katawa ni Belen. Ang alingasngas sa lingin nga kagabhion morag gikan sa lingin nga lungag. Ang lingin namong mga kinabuhi ingon sa mihuot sa lingin nga kalibotan. Dugay na kong nawala dinhi sa Bogo apan nia nahibalik ko, usa ka tawong lingin nga mituyok sa arko nga akong gigikanan! Tinuod ang giingon ni Belen! Lingin! Lingin ang kinabuhi! Lingin!

Nag-anam kalawom ang gabii. Wa na nako maihap kon pila na ka kinupayay sa pitsas, pila na ka sigarilyo ang nahurot, pila na ka Mucho ang nabasiyo, ug pila na ka litaniya sa asawa ni Longlong ang mibadlis sa akong kahimatngon hangtod nga kini nahilom nga nahikatulog na lang gani sa iyang kapungot. Wa sad ko mahibawo kon kinsa gyoy nakadaog namo. Apan ang akong naseguro nga naa pay bahawng paaboton si Longlong sa iyang asawa ugma. Seguradong way pamahaw ugma ang pasawanang baboy ni Yayong. Seguradong wa na koy kasakyan pauli sa amo.
Kaadlawon karon sa akong pagbalik sa lingin nga kagahapon. Nakita ko si Belen sa kanhi niyang katahom nga akong gidamgo kaniadto sa mga takna sa kabatan-on. Gibakakan ba ko sa akong mga mata? Hubog ba ko? Gikapoy lang? Ambot nganong morag akong mahikap karon ang nanglabayng panahon.

Diha koy gihapyod. Pinaigot. Gitataw ang mga kanto ug giladmon. Dili plores, dili estik, dili sad bolas sa madyong. Dili sad sa ibabaw sa lamesa. Basta.

Unya ang lanog nga katawa ni Belen…

-- OMAR KHALID

Medellin, Cebu, Philippines